"Chỉ quyết phen này vồ lấy cống

Rồi lên đài các sẽ nghêu ngao"

Ðáng lẽ phải viết dài dòng về Mão vì năm nay cầm tinh của Mèo, nhưng chúng tôi chỉ xin đan củ hai câu thơ trên của Vua Lê Thánh Tôn để chỉ về Mèo và người viết lại xin đan cử lễ Tết cổ truyền của Việt tộc qua 12 tháng trong năm.

"Tháng Giêng ăn Tết ở nhà"

   hay

"Tháng Giêng là tháng ăn chơi"

Theo truyền thống cổ truyền của Việt tộc, Tết Nguyên Ðán là Tết của gia đình. Ba ngày Tết có ba sự gặp gỡ rất quan trọng:

Trước hết là các vị THẦN LINH hay THỔ CÔNG.

Thứ đến là sự gặp gỡ của TỔ TIÊN, ÔNG BÀ đã khuất.

Sự xum họp của NHỮNG NGƯỜI TRONG GIA ÐÌNH trong dịp Ðầu Xuân.

A.- CÁC VỊ THẦN LINH

Theo niềm tin truyền thống cha ông truyền dạy thì các vị Thần Linh không cao xa cũng không huyền bí. Ngày ngày các ngài ở ngay trong nhà, đó là vị Tổ đầu tiên đã dạy cho mình nghề nghiệp đang làm hàng ngày. Tiếp đến là ÔNG THỔ CÔNG, vị thần giữ đất nơi mình đang ở. Sau đến là Táo Quân hay "Vua Bếp", đã chăm sóc trong việc nấu nướng của gia đình thường ngày. Thói quen, 23 tháng Chạp về chầu Trời, nhưng trước ngày đầu năm cũng trở về kịp sống vui xum họp với gia thần trong ngày đầu xuân.

2.- SỰ GẶP GỠ TỔ TIÊN.

Những ngày đầu xuân, vong linh các ngài cùng về xum họp với con cháu, với lòng thành mà con cháu đã dọn sẵn hương hoa, cỗ bàn để cúng kiến các ngài hoặc theo các nghi thức của mỗi tôn giáo đã có sẵn.

3.- GẶP GỠ NHỮNG NGƯỜI TRONG GIA ÐÌNH.

"Dù ai đi bất cứ đâu,

Ngày Tết Nguyên Ðán rủ nhau cùng về."

Theo tập quán gia tộc, bất cứ sinh sống ở đâu, làm nghề gì, hằng năm mỗi khi Tết đến đều lo liệu trở về xum họp với gia đình trong ba ngày đầu xuân. Theo tiết trời Việt Nam, nhất là tại Bắc Việt, mấy ngày xuân trời thường lạnh, nên ít ai muốn ra ngoài, họ chỉ thích ở nhà quây quần dưới bóng hương đèn, trò chuyện cho đã suốt ba ngày trước khi phải trở lại công ăn việc làm cũ.

Theo hoàn cảnh tại quốc nội, về quê ăn Tết cũng khá tốn phí. Tỉ dụ từ Saigon ra miền Bắc, Huế, Nha Trang, Ðà Nẵng v.v…, đi tầu hoả cũng khá tốn phí, đi máy bay càng tốn kém hơn. Chỉ còn cách đi đường bộ bằng xe hơi là tiện hơn cả, nhất là gai đình có đông người.

Về phía Việt kiều, quanh năm lao động vinh quang, ngày 8 tiếng còn "giờ phụ trội", có khi ôm đồm hai "gióp" một lúc, nhưng đầu tháng trả tiền nhà, tiền xe và đủ các loại "bills", nhưng vẫn thu xếp ngày nghỉ để "về quê ăn Tết" với gia đình, chúc thọ ông bà cha mẹ, chúc phúc cho anh chị em thân thuộc, nhất là được đi nhà thờ, chùa miếu trong đêm Giao thừa. Còn đó:

 -   Tại miền Bắc, thăm lại giải đất quê hương yêu dấu, với những cảnh đền Ngọc Sơn và Cầu Thê Húc, Hồ Gươm và Tháp Rùa, đê Cổ Ngư ngăn đôi hồ Trúc BẠch và Hồ Tây, Chùa Một Cột, Vườn Bách Thảo v.v&?*Tại miền Trung, thăm lại cố đô Huế với thành nội cổ kính, viếng chùa Thiên Mụ và các lăng tẩm nguy nga hùng vĩ, dạo thăm cầu Tràng Tiền, Sông Hương, nuí Ngự, thăm thôn Vĩ Dạ, tới chợ Ðông Ba v.v&??

- Tại miền Nam, thăm Saigon với nhiều đổi thay qua hơn hai thập niên đổi chủ, đông người hơn, xây cất nhiều hơn, nhưng người du khách vẫn thấy quyến luyến với những kiến trúc

-  Tại miền Nam, thăm Saigon với nhiều đổi thay qua hơn hai thập niên đổi chủ, đông người hơn, xây cất nhiều hơn, nhưng người du khách vẫn thấy quyến luyến với những kiến trúc "vang bóng một thời" gợi nên bao kỷ niệm đẹp xa xưa: Vương Cung Thánh Ðường, chợ Bến Thành, Dinh Ðộc Lập, Sở Thú, cả khu Chợ Lớn huyên náo và nhộn nhịp, xa xa ngoại ô là xa lộ Biên Hoà chạy dài qua Nghĩa trang quân đội và rất nhiều cảnh trí không thể quên được trong lòng những người dân Saigon năm xưa.

II.-  TẾT KHAI HẠ, MỒNG BẢY THÁNG GIÊNG.

"Người giầu khai hạ, tớ khai bi,"

"Hết rượu cho nên mới ngủ khì"?

Khai hạ có nghĩa là ngày vui mở đầu cho Mùa Xuân. Theo cách đoán của mấy thầy bói, ngày mồng một ứng vào GÀ, mồng hai CHÓ, mồng ba LỢN, mồng bốn DÊ, mồng năm TRÂU, mồng sáu NGỰA, mồng bảy NGƯỜI và mồng tái là LÚA GẠO.

Trong 8 ngày đầu năm, gặp ngày nào trời quang mây tạnh, GIỐNG gì thuộc ngày đó sẽ tốt cả năm. Nên đến ngày mồng 7 trời thương nắng ráo, người ta tin rằng NGƯỜI được mạnh khoẻ, gặp nhiều may mắn cả năm. Mồng 7 cũng còn là lễ HẠ NÊU để kết thúc Tết Nguyên Ðán, người ta làm lễ KHAI HẠ để cầu mong trong năm vui vẻ tốt lành.

TẾT RẰM THÁNG GIÊNG.

?

Ðã là ngày rằm thì trăng đẹp

Ðã là ngày rằm thì trăng đẹp "hết xẩy", nhất nữa đây lại là ngày trăng tròn (Vọng) đầu tiên của năm mới. Người Việt ta có câu "Lễ Phật quanh năm không bằng ngày rằm tháng Giêng", nó cũng là Tết thượng Nguyên, Tết này phần lớn tổ chức tại các chùa vì đây là ngày "vía" của Phật A Di Ðà, nên thiện nam tín nữ đi lễ rất đông.????

†của Phật A Di Ðà, nên thiện nam tín nữ đi lễ rất đông.

????

Người viết đã có mặt tại Hà Nội nhân dịp Xuân Nhâm Thân (1992), nhưng ngày 15 tháng Giêng đã vô Saigon. Tình cờ sáng ngày Rằm có việc vào qua khu Chợ Lớn, gặp đúng lúc các chùa tan lễ, Phật tử hàng hàng lớp lớp ra về, có người còn thỉnh những cây nhang cở bự nghi ngút khói đem về thắp ở nhà.

???

TẾT HÀN THỰC (3-3).

????

Hàn là lạnh, thực là ăn, hàn thực có nghĩa là ăn đồ nguội. Tết này được tổ chức ngày mồng Ba tháng Ba và gốc gác từ bên Tầu thời Xuân Thu.

????

Truyện kể rằng: Vua Văn Công nhà Tấn khi gặp cảnh hoạn nạn, long đong nay đây mai đó, may được một hiền sĩ tên Giới Tử Thôi hết lòng phò giá. Suốt 19 năm trường nay Tần mai Sở, vua được hồi loan tại nước Tấn. Trở lại ngai vàng, vua ban thưởng cho tất cả mọi người đã thủy chung với mình, nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi. Ông này không một lời than trách, coi đó là nghĩa vụ con dân đối với minh quân, sau bỏ làng đem mẹ vào rừng xa cầy cuốc sinh sống ở núi Diên Sơn. Sau đó vua chợt nhớ ra, cho người vào núi mời ông về triều. Mời không được, vua hạ lệnh đốt rừng để ông phải ra. Nhưng ông nhất định không rời mẹ xa rừng, rút cuộc cả hai mẹ con đều chết cháy. Vua thương tiếc cho lập miếu thờ trên núi. Giới Tử Thôi chết vào ngày 3 tháng 3. Người ta thương ông, mỗi năm đến ngày giỗ, họ cấm đốt lửa và chỉ ăn đồ nguội đã nấu từ trước.

????

Tại cố đô Thăng Long (thời Ðại Việt), đồng bào ta đã ăn Tết này và đồ nguội đó chính là BÁNH TRÔI, BÁNH CHAY. Nhưng mục đích chỉ là cúng gia tiên chứ đâu biết đến ông Giới Tử Thôi thuở Xuân Thu bên Tầu!TẾT THANH MINH.

?

"Thanh minh trong tiết tháng ba,????

hanh minh trong tiết tháng ba,

Lễ là tảo mộ, hộl là đạp thanh

Lễ là tảo mộ, hộl là đạp thanh".?

(Nguyễn Du)

?

BẢO TỒN LỄ TẾT CỔ TRUYỀN VIỆT NAM????

ẢO TỒN LỄ TẾT CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

????

NGUYỄN QUANG TUYẾN

??

NGUYỄN QUANG TUYẾN??

"Chỉ quyết phen này vồ lấy cống????

hỉ quyết phen này vồ lấy cống

Rồi lên đài các sẽ nghêu ngao

Rồi lên đài các sẽ nghêu ngao"?

(Lễ Thánh Tôn)

??

Ðáng lẽ phải viết dài dòng về Mão vì năm nay cầm tinh của Mèo, nhưng chúng tôi chỉ xin đan củ hai câu thơ trên của Vua Lê Thánh Tôn để chỉ về Mèo và người viết lại xin đan cử lễ Tết cổ truyền của Việt tộc qua 12 tháng trong năm.

???

TẾT NGUYÊN ÐÁN

?

"Tháng Giêng ăn Tết ở nhà" hay?

†????

"Tháng Giêng là tháng ăn chơi"????

Theo truyền thống cổ truyền của Việt tộc, Tết Nguyên Ðán là Tết của gia đình. Ba ngày Tết có ba sự gặp gỡ rất quan trọng:

????

Trước hết là các vị THẦN LINH hay THỔ CÔNG.

Thứ đến là sự gặp gỡ của TỔ TIÊN, ÔNG BÀ đã khuất.Sự xum họp của NHỮNG NGƯỜI TRONG GIA ÐÌNH trong dịp Ðầu Xuân.

CÁC VỊ THẦN LINH

Theo niềm tin truyền thống cha ông truyền dạy thì các vị Thần Linh không cao xa cũng không huyền bí. Ngày ngày các ngài ở ngay trong nhà, đó là vị Tổ đầu tiên đã dạy cho mình nghề nghiệp đang làm hàng ngày. Tiếp đến là ÔNG THỔ CÔNG, vị thần giữ đất nơi mình đang ở. Sau đến là Táo Quân hay

Theo niềm tin truyền thống cha ông truyền dạy thì các vị Thần Linh không cao xa cũng không huyền bí. Ngày ngày các ngài ở ngay trong nhà, đó là vị Tổ đầu tiên đã dạy cho mình nghề nghiệp đang làm hàng ngày. Tiếp đến là ÔNG THỔ CÔNG, vị thần giữ đất nơi mình đang ở. Sau đến là Táo Quân hay "Vua Bếp", đã chăm sóc trong việc nấu nướng của gia đình thường ngày. Thói quen, 23 tháng Chạp về chầu Trời, nhưng trước ngày đầu năm cũng trở về kịp sống vui xum họp với gia thần trong ngày đầu xuân.??

đã chăm sóc trong việc nấu nướng của gia đình thường ngày. Thói quen, 23 tháng Chạp về chầu Trời, nhưng trước ngày đầu năm cũng trở về kịp sống vui xum họp với gia thần trong ngày đầu xuân.

SỰ GẶP GỠ TỔ TIÊN.

Những ngày đầu xuân, vong linh các ngài cùng về xum họp với con cháu, với lòng thành mà con cháu đã dọn sẵn hương hoa, cỗ bàn để cúng kiến các ngài hoặc theo các nghi thức của mỗi tôn giáo đã có sẵn.

GẶP GỠ NHỮNG NGƯỜI TRONG GIA ÐÌNH.

Dù ai đi bất cứ đâu,

Ngày Tết Nguyên Ðán rủ nhau cùng về.

Theo tập quán gia tộc, bất cứ sinh sống ở đâu, làm nghề gì, hằng năm mỗi khi Tết đến đều lo liệu trở về xum họp với gia đình trong ba ngày đầu xuân. Theo tiết trời Việt Nam, nhất là tại Bắc Việt, mấy ngày xuân trời thường lạnh, nên ít ai muốn ra ngoài, họ chỉ thích ở nhà quây quần dưới bóng hương đèn, trò chuyện cho đã suốt ba ngày trước khi phải trở lại công ăn việc làm cũ.

Theo hoàn cảnh tại quốc nội, về quê ăn Tết cũng khá tốn phí. Tỉ dụ từ Saigon ra miền Bắc, Huế, Nha Trang, Ðà Nẵng v.v&? đi tầu hoả cũng khá tốn phí, đi máy bay càng tốn kém hơn. Chỉ còn cách đi đường bộ bằng xe hơi là tiện hơn cả, nhất là gai đình có đông người.Về phía Việt kiều, quanh năm lao động vinh quang, ngày 8 tiếng còn

Về phía Việt kiều, quanh năm lao động vinh quang, ngày 8 tiếng còn "giờ phụ trội", có khi ôm đồm hai "gióp" một lúc, nhưng đầu tháng trả tiền nhà, tiền xe và đủ các loại "bills", nhưng vẫn thu xếp ngày nghỉ để "về quê ăn Tết" với gia đình, chúc thọ ông bà cha mẹ, chúc phúc cho anh chị em thân thuộc, nhất là được đi nhà thờ, chùa miếu trong đêm Giao thừa. Còn đó:?

†với gia đình, chúc thọ ông bà cha mẹ, chúc phúc cho anh chị em thân thuộc, nhất là được đi nhà thờ, chùa miếu trong đêm Giao thừa. Còn đó:

?

* Tại miền Bắc, thăm lại giải đất quê hương yêu dấu, với những cảnh đền Ngọc Sơn và Cầu Thê Húc, Hồ Gươm và Tháp Rùa, đê Cổ Ngư ngăn đôi hồ Trúc BẠch và Hồ Tây, Chùa Một Cột, Vườn Bách Thảo v.v&??

*Tại miền Trung, thăm lại cố đô Huế với thành nội cổ kính, viếng chùa Thiên Mụ và các lăng tẩm nguy nga hùng vĩ, dạo thăm cầu Tràng Tiền, Sông Hương, nuí Ngự, thăm thôn Vĩ Dạ, tới chợ Ðông Ba v.v&??

*Tại miền Nam, thăm Saigon với nhiều đổi thay qua hơn hai thập niên đổi chủ, đông người hơn, xây cất nhiều hơn, nhưng người du khách vẫn thấy quyến luyến với những kiến trúc

*Tại miền Nam, thăm Saigon với nhiều đổi thay qua hơn hai thập niên đổi chủ, đông người hơn, xây cất nhiều hơn, nhưng người du khách vẫn thấy quyến luyến với những kiến trúc "vang bóng một thời" gợi nên bao kỷ niệm đẹp xa xưa: Vương Cung Thánh Ðường, chợ Bến Thành, Dinh Ðộc Lập, Sở Thú, cả khu Chợ Lớn huyên náo và nhộn nhịp, xa xa ngoại ô là xa lộ Biên Hoà chạy dài qua Nghĩa trang quân đội và rất nhiều cảnh trí không thể quên được trong lòng những người dân Saigon năm xưa.???

†gợi nên bao kỷ niệm đẹp xa xưa: Vương Cung Thánh Ðường, chợ Bến Thành, Dinh Ðộc Lập, Sở Thú, cả khu Chợ Lớn huyên náo và nhộn nhịp, xa xa ngoại ô là xa lộ Biên Hoà chạy dài qua Nghĩa trang quân đội và rất nhiều cảnh trí không thể quên được trong lòng những người dân Saigon năm xưa.

???

TẾT KHAI HẠ, MỒNG BẢY THÁNG GIÊNG.

?

"Người giầu khai hạ, tớ khai bi,????

gười giầu khai hạ, tớ khai bi,

????

Hết rượu cho nên mới ngủ khì

Hết rượu cho nên mới ngủ khì"?

(Khuyết danh)

????

Khai hạ có nghĩa là ngày vui mở đầu cho Mùa Xuân. Theo cách đoán của mấy thầy bói, ngày mồng một ứng vào GÀ, mồng hai CHÓ, mồng ba LỢN, mồng bốn DÊ, mồng năm TRÂU, mồng sáu NGỰA, mồng bảy NGƯỜI và mồng tái là LÚA GẠO.

????

Trong 8 ngày đầu năm, gặp ngày nào trời quang mây tạnh, GIỐNG gì thuộc ngày đó sẽ tốt cả năm. Nên đến ngày mồng 7 trời thương nắng ráo, người ta tin rằng NGƯỜI được mạnh khoẻ, gặp nhiều may mắn cả năm. Mồng 7 cũng còn là lễ HẠ NÊU để kết thúc Tết Nguyên Ðán, người ta làm lễ KHAI HẠ để cầu mong trong năm vui vẻ tốt lành.

???

TẾT RẰM THÁNG GIÊNG.

?

Ðã là ngày rằm thì trăng đẹp

Ðã là ngày rằm thì trăng đẹp "hết xẩy", nhất nữa đây lại là ngày trăng tròn (Vọng) đầu tiên của năm mới. Người Việt ta có câu "Lễ Phật quanh năm không bằng ngày rằm tháng Giêng", nó cũng là Tết thượng Nguyên, Tết này phần lớn tổ chức tại các chùa vì đây là ngày "vía" của Phật A Di Ðà, nên thiện nam tín nữ đi lễ rất đông.????

†của Phật A Di Ðà, nên thiện nam tín nữ đi lễ rất đông.

????

Người viết đã có mặt tại Hà Nội nhân dịp Xuân Nhâm Thân (1992), nhưng ngày 15 tháng Giêng đã vô Saigon. Tình cờ sáng ngày Rằm có việc vào qua khu Chợ Lớn, gặp đúng lúc các chùa tan lễ, Phật tử hàng hàng lớp lớp ra về, có người còn thỉnh những cây nhang cở bự nghi ngút khói đem về thắp ở nhà.

???

TẾT HÀN THỰC (3-3).

????

Hàn là lạnh, thực là ăn, hàn thực có nghĩa là ăn đồ nguội. Tết này được tổ chức ngày mồng Ba tháng Ba và gốc gác từ bên Tầu thời Xuân Thu.

????

Truyện kể rằng: Vua Văn Công nhà Tấn khi gặp cảnh hoạn nạn, long đong nay đây mai đó, may được một hiền sĩ tên Giới Tử Thôi hết lòng phò giá. Suốt 19 năm trường nay Tần mai Sở, vua được hồi loan tại nước Tấn. Trở lại ngai vàng, vua ban thưởng cho tất cả mọi người đã thủy chung với mình, nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi. Ông này không một lời than trách, coi đó là nghĩa vụ con dân đối với minh quân, sau bỏ làng đem mẹ vào rừng xa cầy cuốc sinh sống ở núi Diên Sơn. Sau đó vua chợt nhớ ra, cho người vào núi mời ông về triều. Mời không được, vua hạ lệnh đốt rừng để ông phải ra. Nhưng ông nhất định không rời mẹ xa rừng, rút cuộc cả hai mẹ con đều chết cháy. Vua thương tiếc cho lập miếu thờ trên núi. Giới Tử Thôi chết vào ngày 3 tháng 3. Người ta thương ông, mỗi năm đến ngày giỗ, họ cấm đốt lửa và chỉ ăn đồ nguội đã nấu từ trước.

????

Tại cố đô Thăng Long (thời Ðại Việt), đồng bào ta đã ăn Tết này và đồ nguội đó chính là BÁNH TRÔI, BÁNH CHAY. Nhưng mục đích chỉ là cúng gia tiên chứ đâu biết đến ông Giới Tử Thôi thuở Xuân Thu bên Tầu!

???

TẾT THANH MINH.

?

"Thanh minh trong tiết tháng ba,????

hanh minh trong tiết tháng ba,

????

Lễ là tảo mộ, hộl là đạp thanh

Lễ là tảo mộ, hộl là đạp thanh".?

(Nguyễn Du)

????

Hai câu thơ trên trích trong truyện Kiều của Cụ Tiên Ðiền Nguyễn Du. Ðại ý diễn ta phong cảnh ngày lễ tảo mộ trong tiết xuân trong sáng và bầu không khí hội hè. Bốn câu thơ sau tả chân thật linh động:

?

"Gần xanô nức yến oanh,????

ần xanô nức yến oanh,

????

Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân.

????

Dập dìu tài tử giai nhân,

????

Ngựa xe như nước, áo quần như nêm

Ngựa xe như nước, áo quần như nêm".????

Vậy Thanh Minh vừ là Lễ, vừa là Hội. Con cháu đi thăm mồ mả ông cha, thấy cỏ rậm thì phát quang, thấy đất lở thì bồi đắp, sau về nhà làm cỗ cúng gia tiên rồi bày cỗ toàn gia đình chung hưởng.

???

TẾT ÐOAN NGỌ (5-5).

????

Mồng 5 tháng 5 gọi là TẾT ÐOAN NGỌ, hay TRÙNG NGỌ TIẾT, hay ÐOAN DƯƠNG TIẾT, TIẾT TRÙNG NGŨ hay TRÙNG THIÊN TIẾT:

?

"Tháng tư đi tậu trâu bò,??

háng tư đi tậu trâu bò,

??

Ăn Tết Ðoan Ngọ trở về tháng năm

Ăn Tết Ðoan Ngọ trở về tháng năm". Hay?

"Chưa ăn bánh nếp Ðoan Dương,????

hưa ăn bánh nếp Ðoan Dương,

????

Áo bông chẳng dám khinh thường cởi ra

Áo bông chẳng dám khinh thường cởi ra".????

Theo Âm lịch, đầu tháng Năm thời tiết mới đổi từ Xuân sang Hạ. Vì ở giai đoạn giao thời nên hay có bệnh thời khí. Sau đây là những phương pháp phòng các bệnh ấy. Nhân dịp Tết Ðoan Ngọ, người ta lấy lá móng tay nhuộm các đầu ngón tay, ngón chân cho trẻ em (trừ ngón trỏ), bôi thuốc hồng hoàng vào rốn, ngực và trên thóp chúng. Sáng mồng năm lại ăn rượu nếp, kê, bánh đa, và các loại hoa quả chua chát như: chanh, mận, khế, v.v&†người lớn thường uống rượu xương bồ.

??

Ở nông thôn sẵn lá ngải cứu, người ta lấy lá kết thành hình rồng hay hổ, treo trước cửa nhà để trừ tà. Tới giờ Ngọ (từ 11 giờ sáng đến 1 giờ trưa), người ta lấy các thứ lá như: mâm xôi, ích mẫu, nụ vối, cối xay đem phơi khô cất đi để nấu nước uống.

????

Cũng dịp Ðoan Ngọ, người mê tín thường mua bùa (kết bằng chỉ ngũ sắc) hình quả khế, hoa sen, trái đào &†đeo cho con nít; có người còn mua áo nhuộm vàng, xanh, đỏ đem đến cửa chùa để in ấn, vẽ bùa mầu đỏ đen đem về mặc cho con nít để trừ tà ma.

????

Dân ta bị Tầu đô hộ, nên ít nhiều bị văn hoá Tầu xâm nhập. Tục ăn Tết Ðoan Ngọ cũng theo thủ thục của Tầu. Tích truyện như sau:

????

Khuất Nguyên tên Bình, biệt hiệu Linh Quan, thuộc dòng dõi quí tộc ở nước Sở (nay thuộc vùng Hồ Bắc, Hồ Nam, Chiết Giang bên Tầu), sống vào đời Chiến Quốc (khoảng 390-278 trước Công Nguyên), là một vị trung thần, can ngăn Vua Hoà Vương không được nên bực tức gieo mình xuống sông Bạch La (Mịch La) tự trầm, nhằm đúng ngày mồng 5 tháng 5. Dân thương tiếc người trung nghĩa, nên cứ đúng ngày này thì làm bánh ngọt, bánh bao, cuốn lại bằng chỉ ngũ sắc rồi mang ra giữ a dòng sông nêm xuống để cúng Khuất Nguyên. Dù là theo tục lệ của Tầu, nhưng người Việt đã hoàn toàn không biết đến Khuất Nguyên là ai. Với người Việt, Tết Ðoan Ngọ chỉ là lễ Tết

Khuất Nguyên tên Bình, biệt hiệu Linh Quan, thuộc dòng dõi quí tộc ở nước Sở (nay thuộc vùng Hồ Bắc, Hồ Nam, Chiết Giang bên Tầu), sống vào đời Chiến Quốc (khoảng 390-278 trước Công Nguyên), là một vị trung thần, can ngăn Vua Hoà Vương không được nên bực tức gieo mình xuống sông Bạch La (Mịch La) tự trầm, nhằm đúng ngày mồng 5 tháng 5. Dân thương tiếc người trung nghĩa, nên cứ đúng ngày này thì làm bánh ngọt, bánh bao, cuốn lại bằng chỉ ngũ sắc rồi mang ra giữ a dòng sông nêm xuống để cúng Khuất Nguyên. Dù là theo tục lệ của Tầu, nhưng người Việt đã hoàn toàn không biết đến Khuất Nguyên là ai. Với người Việt, Tết Ðoan Ngọ chỉ là lễ Tết "giết sâu bọ", một dịp "phòng bệnh, trừ tà", một ngày cúng cáo gia tiên.???

một ngày cúng cáo gia tiên.

???

TẾT TRUNG NGUYÊN (15-7).

?

"Tiết tháng bảy, mưa dầm suì sụt, ????

iết tháng bảy, mưa dầm suì sụt,

????

Toát hơi may, lạnh ngắt xương khô

Toát hơi may, lạnh ngắt xương khô". ?

(Nguyễn Du)

????

Hay "Tháng sáu buôn nhãn bán trăm, ????

háng sáu buôn nhãn bán trăm,

????

Tháng bảy ngày rằn, xá tội vong nhân

Tháng bảy ngày rằn, xá tội vong nhân".????

Những năm thanh bình trên quê hương Việt Nam, mỗi tôn giáo đều có một vài lễ làm chủ đích trong năm. Công giáo chọn lễ Giáng Sinh, Phục Sinh là lễ trọng. Phật Giáo và các Ðạo giáo khác chọn ngày Phật đản hay ngày kỷ niệm của các vị giáo chủ mình. Nhưng còn một Tết nhằm đúng ngày Rằm tháng Bảy gọi là Tết Trung Nguyên, một lễ cầu siêu chung cho các linh hồn, do đó ngày ngày được gọi là ngày Xá Tội Vong Ân. Tại các chủa miếu thường có tổ chúc các buổi chay tịnh và cầu kinh Vu Lan, còn tại ác tư gia người ta cúng gia tiên, đốt vàng mã để cho người dưới âm ti dùng. Các

Những năm thanh bình trên quê hương Việt Nam, mỗi tôn giáo đều có một vài lễ làm chủ đích trong năm. Công giáo chọn lễ Giáng Sinh, Phục Sinh là lễ trọng. Phật Giáo và các Ðạo giáo khác chọn ngày Phật đản hay ngày kỷ niệm của các vị giáo chủ mình. Nhưng còn một Tết nhằm đúng ngày Rằm tháng Bảy gọi là Tết Trung Nguyên, một lễ cầu siêu chung cho các linh hồn, do đó ngày ngày được gọi là ngày Xá Tội Vong Ân. Tại các chủa miếu thường có tổ chúc các buổi chay tịnh và cầu kinh Vu Lan, còn tại ác tư gia người ta cúng gia tiên, đốt vàng mã để cho người dưới âm ti dùng. Các "cô hồn" cũng nhờ sự cúng kiến này mà được siêu thoát.????

†cũng nhờ sự cúng kiến này mà được siêu thoát.

????

Cuộc cúng kiến tại các tư gia đã là nguồn hửng khởi cho các trẻ em trong xóm. Chúng dò thám tình hình thật sát,

Cuộc cúng kiến tại các tư gia đã là nguồn hửng khởi cho các trẻ em trong xóm. Chúng dò thám tình hình thật sát, "cô hồn chết" chưa được khấn thỉnh thì các "cô hồn sống" naỳ đã có mặt đông đủ. Gia chủ khấn vái chưa xong, đồ cúng và có nhà lại thêm ít "tiền cắc" được tung ra cho các cô hồn sống và chết chung hưởng. Thật là âm dương hoà hợp, vui vẻ cả làng!???

†được tung ra cho các cô hồn sống và chết chung hưởng. Thật là âm dương hoà hợp, vui vẻ cả làng!

???

TẾT TRUNG THU (15-8).

?

"Tháng tám chơi đèn kéo quân????

háng tám chơi đèn kéo quân

????

Trở về tháng chín chung chân buôn hồng

Trở về tháng chín chung chân buôn hồng".????

Việt Nam thường gọi là Tết Trung Thu hay Tết Nhi Ðồng, vì đây là Tết dành riêng cho trẻ em. Nhiều tổ chức tôn giáo, xã hội hay học đường thường nhân dịp naỳ tổ chức RƯỚC ÐÈN và PHÁT QUÀ cho các em nhi đồng, không phân biệt tôn giáo.

????

Tiếng đây là Tết Nhi Ðồng, nhưng dịp ngày các bậc phụ huynh tức

Tiếng đây là Tết Nhi Ðồng, nhưng dịp ngày các bậc phụ huynh tức "nhi đồng bự" ban ngày làm lễ cúng gia tiên, tối đến trà dư tửu hậu, ngâm nga thưởng nguyệt, vui không kém nhi đồng thứ thiệt. Ngày nay ở các công đồng người Việt hải ngoại, để duy trì truyền thống văn hoá Việt, người ta thường tổ chức ba Tết chính là: Tết Nguyên Ðán, Trung Nguyên và Trung Thu.???

†ban ngày làm lễ cúng gia tiên, tối đến trà dư tửu hậu, ngâm nga thưởng nguyệt, vui không kém nhi đồng thứ thiệt. Ngày nay ở các công đồng người Việt hải ngoại, để duy trì truyền thống văn hoá Việt, người ta thường tổ chức ba Tết chính là: Tết Nguyên Ðán, Trung Nguyên và Trung Thu.

???

TẾT TRÙNG CỬU (9-9).

????

Tết này nhằm ngày 9 tháng 9, nên được gọi là Tết Trùng Cửu trùng 2 số 9), và thường được ác vị Ðông y si cử hành trọng thể. Tết Trùng Cửu bắt nguồn từ đạo Lão, sự tích như sau:

????

Hoàn cảnh đời nhà Hán đi tu tiên. Một hôm ông thầy bảo Cảnh nói với mọi người trong nhà phải may một tuí lụa đựng hoa cúc, rồilên núi cao tạm trú ít lâu. Ðến ngày 9 tháng 9 quả nhiên trời lụt lớn, ngập hết làng mạc, người chết vô số kể. Riêng gia đình Hoàn Cảnh thoát nạn vì theo lời thầy dậy.

??

Ðến đời Lý, Trần, các nho sĩ ta cũng tổ chức lễ này theo Tầu, nhưng với ý nghĩa khác: ngày lễ này người ta lên các vùng núi cao du ngoạn, uống rượu (thường là rượu cúc) gọi là thưởng Tết Trùng Dương.

???

TẾT SONG THẬP (10-10).

????

Tết này nhằm ngày 10 tháng 10, thường cũng được các Ðông y sĩ làm lễ lớn. Là vì, theo sách Dược lễ, phải đến ngày đó các cây thuốc mới tụ đủ khí âm dương và kết được sắc tứ thời (Xuân, Hạ, Thu, Ðông), do đó mới đầy đủ được tính.

????

Tại nông thôn, ngày đó người ta thường nấu chè kho, làm bánh dầy, trước để cúng gia tiên, sau để biếu bà con thân thuộc, chứ chẳng quan tâm đến dược thảo, được chất và dược tính gì cả.

???

TẾT CƠM MỚI.

?

Ở nước ta theo cổ truyền thời Lý Trần,

??

Ở nước ta theo cổ truyền thời Lý Trần, ??

dân gian tổ chức ăn Tết Cơm Mới. Tết nhằm đúng ngày mồng Một hay Rằm tháng Mười (còn được kêu là Tết Hạ Nguyên), được tổ chức rất lớn bởi đồng bào nông thôn, có ý nghĩa dâng cúng tổ tiên gạo mới, mặt khác tự thưởng công qua bao tháng ngày đầu tắt mặt tối với ruộng đồng.

????

Tuy gọi Tết Cơm Mới, nhưng cùng với gạo mới người ta cũng tận hưởng mọi sản phẩm khác đã thu hoạch được trong năm.

???

TẾT ÔNG TÁO (23-12).

????

Táo quân là vị thần quản nhiệm khu bếp nước của dân gian. Thường cứ đến ngày 23 tháng Chạp các Táo quân (có nghĩa là Vua Bếp) về chầu Ngọc Hoàng để báo các tình hình phần vụ họ trị nhậm. Sư tích về Táo quân như sau: Ngày xưa có hai vợ chồng vì quá nghèo nên phải bỏ nhau. Người vợ may mắn sau lấy được một người chồng giầu sang. Một hôm, bà ta đang đốt vàng ngoài sân chợt có người hành khuất vào xin ăn. Bà nhận ra người ăn mày đó chính là chồng cũ của bà. Nhớ lại tình xưa nghĩa cũ, động lòng thương liền mang gạo và tiền ra cho. Người chồng mới biết việc đó đem lòng nghi ngờ. Người vợ buồn tủi quá nhảy luôn vào đống lửa tự thiêu chết. Người chồng cũ như để đền bù lại mối tình thâm đó, cũng đâm đầu vào lửa chết theo. Người chồng sau ân hận vì đã gây ra cảnh đau thương này cũng đâm đầu vào lửa chết theo luôn. Ngọc Hoàng thấy cả ba đều chết vì nghĩa nên phong chohọ làm Vua Bếp. Do đó ca dao Việt Nam có câu:

??

"Thế gian một vợ một chồng,????

hế gian một vợ một chồng,

????

Chẳng như Vua Bếp, hai ông một bà

Chẳng như Vua Bếp, hai ông một bà".????

Theo điển tích này, hằng năm cứ đến ngày 23 tháng Chạp, nhà nào cũng mua ba mũ Táo quân (hai mũ ông, một mũ bà), và 3 cá chép (dùng làm

Theo điển tích này, hằng năm cứ đến ngày 23 tháng Chạp, nhà nào cũng mua ba mũ Táo quân (hai mũ ông, một mũ bà), và 3 cá chép (dùng làm "ngựa") để ba vị Táo quân có nhung phục và phương tiện lên chầu trời. Cá chép (sẽ hoá rồng) được cúng sống trong chậu, cùng xong được phóng sinh ra ao hồ hay sông. Song cũng có người thực tế hơn (chắc là đồ đệ Lưu Linh), rán cá rồi mới đem cúng ông Táo, với hậu ý là cá sẽ hữu dụng cho cả Vua Bếp lẫn người trần.????

để ba vị Táo quân có nhung phục và phương tiện lên chầu trời. Cá chép (sẽ hoá rồng) được cúng sống trong chậu, cùng xong được phóng sinh ra ao hồ hay sông. Song cũng có người thực tế hơn (chắc là đồ đệ Lưu Linh), rán cá rồi mới đem cúng ông Táo, với hậu ý là cá sẽ hữu dụng cho cả Vua Bếp lẫn người trần.

????

Sau này với tính cách châm biếm, trên các báo trào phúng, người ta thường vẽ bộ ba Táo Quân không mặc quần, là vì phẩm phục của họ đủ mũ mãng cân đai và hia, chỉ thiếu cái quần, nên đã có những vần thơ như sau:

??

"Năm ba ông Táo dạo chơi xuân,??

ăm ba ông Táo dạo chơi xuân,

??

Ðội mũ, mang hia, chẳng mặc quần.

????

Thượng Ðế hỏi rằng sao chướng vậy?

????

Thưa rằng thượng giới nó duy tân

Thưa rằng thượng giới nó duy tân".????

Người viết xin đổi lại câu đầu cho hợp với cốt truyện.

??

"Ba ông bà Táo dạo chơi xuân…"????

Cũng xin mạn phép các vị cao niên để thêm ít lời về tích truyện

Cũng xin mạn phép các vị cao niên để thêm ít lời về tích truyện "Ông Táo" (hay Ðầu Rau), gọi là chút đóng gót với các em thiếu nhi về đời sống dân tộc Việt Nam trong những thập niên của tiền bán thế kỷ 20 này.??

†(hay Ðầu Rau), gọi là chút đóng gót với các em thiếu nhi về đời sống dân tộc Việt Nam trong những thập niên của tiền bán thế kỷ 20 này.

??

Như trên đã nói, Táo Quân có nghĩa là Vua Bếp, cũng vì vậy người ta còn gọi Vua Bếp một cách thân mật là ông "đầu rau" (hay "đồ rau"). Vì đầu rau chính là cái bết thô sơ nhất của người dân Việt thời xa xưa, nhất là những vùng đồng lúa ở thôn quê. Nó chỉ gồm ba miếng "đất thiệt" được vỗ cho vuông vắn, phơi hay nung khô, rồi đặt trong nhà bếp theo thế tam giác, sao cho đủ vững chải để đặt nồi niêu dùng cho việc nấu nướng hằng ngày. Ba miếng đất có thể thay thế bằng ba cục gạch hay ba cục đá phẳng phiu vững vàng.????

† được vỗ cho vuông vắn, phơi hay nung khô, rồi đặt trong nhà bếp theo thế tam giác, sao cho đủ vững chải để đặt nồi niêu dùng cho việc nấu nướng hằng ngày. Ba miếng đất có thể thay thế bằng ba cục gạch hay ba cục đá phẳng phiu vững vàng.

????

Về sau với kỹ thuật kim khí tiến bộ, dân ta đã biết chế ra cái KIỄNG để thay thế cho những đầu rau thơ sơ. Kiềng làm bằng sắt gồm ba chân được liên hoàn với nhau bằng một vòng tròn, cốt để giữ cho ba chân kiềng được vững chắc. Dù là kiềng hay đầu rau, điều cần thiết là bao giờ cũng phải phân chia cho ba chân được cân bằng khoảng cách ở phía sau, còn phía trước là để trống rộng hơn ¼, đủ rộng chỗ cho rơm rạ hay củi đuốc v.v&????

Về sau với kỹ thuật kim khí tiến bộ, dân ta đã biết chế ra cái KIỄNG để thay thế cho những đầu rau thơ sơ. Kiềng làm bằng sắt gồm ba chân được liên hoàn với nhau bằng một vòng tròn, cốt để giữ cho ba chân kiềng được vững chắc. Dù là kiềng hay đầu rau, điều cần thiết là bao giờ cũng phải phân chia cho ba chân được cân bằng khoảng cách ở phía sau, còn phía trước là để trống rộng hơn ¼, đủ rộng chỗ cho rơm rạ hay củi đuốc v.v…????

Cái kiềng tượng trưng cho một tư thế vững vàng khó lay chuyển làm nghiêng ngả được, nên ca dao đã có câu:

??

"Dù ai nói ngả nói ngiêng,????

ù ai nói ngả nói ngiêng,

????

Ta đây vẫn vững như kiềng ba chân

Ta đây vẫn vững như kiềng ba chân".????

Ngụ ý nói người quân tử với một lập trường công chính vững chắc đâu có sợ miệng tiếng của kẻ tiểu nhân.

Ngụ ý nói người quân tử với một lập trường công chính vững chắc đâu có sợ miệng tiếng của kẻ tiểu nhân. "Kiềng ba chân" thì vững, chứ "ghế ba chân" thì hãy coi chừng, không có ngày bị lật nhào và nguy đến tính mạng, nhất là đối với các vị chính khách "salon".????

Ngày nay dù sống tại quốc nội hay hải ngoại, mỗi khi xuân về, chúng ta không khỏi thấy khơi dậy biết bao kỷ niệm đầy ắp tình tự quê hương, để nhìn về một lịch sử và một nền vân hoá gần năm ngàn năm, để rồi thương cảm và hy vọng như nhà cách mạng Lý Ðông A đã diễn tả:

??

". . . Hãy làm cho người Việt được đoàn viên,????

. . Hãy làm cho người Việt được đoàn viên,

????

Quê nước ở trong cõi lòng sông máu

Quê nước ở trong cõi lòng sông máu".??