Lm. Trịnh Ðức Hòa, C.Ss.R.

Từ ngữ "thương xót" trong Kinh Thánh chứa đựng một sắc thái đặc biệt. Ðược dịch từ tiếng Hebrew hesed và tiếng Hy-lạp eleos, từ ngữ "thương xót" bao gồm ba phương diện: một thái độ, một liên hệ và một cam kết. Là một thái độ, "thương xót" là cảm xúc sâu đậm nơi một Ðức-Chúa-có-trái-tim-người biết động lòng trắc ẩn trước cảnh khốn cùng của con dân. Là một liên hệ, "thương xót" là sự gắn bó mật thiết và bất biến giữa Ðức Chúa Giavê là Ðấng ban lời hứa và Dân nhận lời hứa. Quan hệ bền chặt giữa Thiên Chúa và loài người này còn được diễn tả cụ thể qua một từ đồng nghĩa với "thương xót" trong ngôn ngữ Hebrew là rahamin, mà từ nguyên raham, có nghĩa là "lòng dạ", ngụ ý đến một tương quan vừa thiết thân giữa hai người, vừa mang nét thân ái dịu dàng như vốn có trong tình mẫu tử. Và cuối cùng là một cam kết vì chính trên cơ sở của lòng thương xót tự nguyện nhưng không này mà giao ước giữa Thiên Chúa và Dân Riêng được thiết lập và đảm bảo. Nói cách khác, lòng "thương xót" là căn nguyên cho mọi hành động cứu chuộc và là bảo chứng cho lòng trung thành của Thiên Chúa dành cho Dân Người bất chấp bao phen con dân thay lòng đổi dạ.

Qua những khía cạnh phong phú như thế, từ ngữ "thương xót" chất chứa một loạt ẩn nghĩa như: trắc ẩn, bao dung, khoan thứ, nhân hậu, từ bi, thiện hảo, trách nhiệm, cam kết, tín trung. Vì vậy, không thể hiểu lòng thương xót của Ðức Chúa dành cho con dân chỉ là những cảm tình xuông, dẫu thật nồng hậu, nhưng còn là những hành động kịp thời và hữu hiệu được Thiên Chúa thi thố để tế độ Dân Người trong cơn nguy nan. Thế mới rõ, Thiên Chúa là Ðấng vừa "chạnh lòng" vừa "ra tay", vừa biết xúc cảm vừa biết thực hiện. Tấm lòng và hành động luôn đi liền nhau. Ðức Chúa Giavê không chỉ nói, nhưng còn làm, làm mạnh và làm đến nơi!

Lòng Thương Xót: Một Khám Phá Tiệm Tiến

Tựa như chính sự sống, cảm nghiệm về Ðức Chúa, Ðấng giàu lòng thương xót, không phải chỉ đến một sớm một chiều, nhưng phải kinh qua một chuỗi biến cố lớn nhỏ mà kết thành một chứng từ vĩnh viễn đi vào lịch sử. Khởi đầu chỉ là những điệp khúc lời hứa về dòng dõi đông đảo và đất chảy sữa mật được ban cho các tổ phụ. Nhưng xem hiện tại có gì: chỉ là những lời hứa khiêm tốn! Có chăng là một mụn con, một khoảnh đất! Ấy thế, các tổ phụ vẫn trung kiên trong niềm tin, vẫn hiên ngang bước đi tới. Không dậm chân, không ca thán. Ðể rồi đến một ngày kia giật mình, bỗng thấy dân ta sinh mau lớn mạnh trên đất ngoại bang Ai-cập! Ðến nỗi di dân Do-thái trở thành mối đe dọa nhân số cho người bản xứ Ai-cập. Vua chúa Pharaô vội thẳng tay đàn áp không thương tiếc, giáng cấp di dân thành nô lệ, ép phải dân công như trâu ngựa. Lấy người thay trâu, vừa thêm cung điện, vừa giết bớt dân. Một quốc sách nhất cử lưỡng tiện thật cay độc tàn ác!

Tình cảnh nô lệ của dân Do-thái nghiệt ngã khôn siết kể! Chết chóc, tù đày, đói khát, bóc lột, ngược đãi là ách tại vạ gánh chịu từng ngày. Biết than thở cùng ai? Biết kêu cứu với ai? Chỉ còn biết ngửa mặt lên trời, kêu van Ðức Chúa. Kêu hoài than mãi, ắt Người phải nghe vì Ðức Chúa sao đành quên đi lời hứa dành cho tổ phụ xưa. Khiếp uy là khi lòng thương xót Chúa thức tỉnh: " Sau những năm dài ấy, vua Ai-cập qua đời. Con cái Israel rên siết trong cảnh nô lệ. Họ ta thán, và tiếng họ kêu từ cảnh nô lệ đã thấu tới Thiên Chúa. Thiên Chúa đã nghe tiếng họ than van và Thiên Chúa nhớ lại giao ước của Người với các tổ phụ Abraham, Isaac, và Giacóp. Thiên Chúa đã nhìn thấy con cái Israel và Thiên Chúa đã biết . . . ." (Xh 3:23-25).

Khi Ðức Chúa Giavê "biết" là lúc tấm lòng Người đã rúng động, là điềm báo sắp hành động. Ðấy sẽ là "biết tay", chứ không là biết rồi thôi! Này đây hãy nghe Giavê tuyên ngôn: "Ta đã thấy rõ cảnh khổ cực của dân Ta bên Ai-cập, Ta đã nghe tiếng chúng kêu than vị bị bọn cai hành hạ. Phải, ta biết các nỗi khốn khổ của chúng. Ta xuống giải thoát chúng khỏi tay người Ai-cập" (Xh 3:7-8). Chính từ nỗi biết của lòng thương xót mà Ðức Chúa đã không chịu nhắm mắt làm ngơ hay khoanh tay ngoảnh mặt trước mọi cảnh áp bức bất công, người bóc lột người. Ðiềm thiêng, dấu lạ cùng xuất hành, vượt qua sẽ là những điều tất phải đến hầu khuất phục bạo quyền tham quyền cố vị. Tất cả chỉ là những biểu lộ uy hùng của một lòng thương xót đã sục sôi hành động. Một khi Ðức Chúa ra tay, con người vô phương chống đỡ!

Ðức Chúa Giavê vì là đấng thương xót nên dang tay cứu thoát. Lần đầu tiên trong lịch sử Dân Do-thái, biến cố Xuất Hành vĩ đại đã tỏ lộ dung mạo Ðức Chúa là Ðấng giải thoát người cùng khốn kẻ cơ bần. Thiên Chúa là Chúa của dân nghèo, là Ðấng bênh vực người bị áp bức. Rồi đây trong suốt giòng lịch sử dân tộc, Ðức Chúa sẽ ngày càng xuất hiện như người bênh vực người cô thế cô thân. Người đứng về phía dân nghèo, tố cáo bất công, kêu đòi công lý. Các ngôn sứ luôn là những phát ngôn nhân của Ðức Chúa trong vụ kiện đòi phục hồi công lý Thiên Chúa. Ðiển hình là Ngôn sứ Êzêkiel đã công bố bản cáo trạng hài tội giới lãnh đạo: "Này, các ông hoàng của Israel ở nơi ngươi, ai nấy chỉ biết đổ máu. Ở giữa ngươi, cha mẹ bị khinh dể, ngoại kiều bị áp bức, mẹ goá con côi bị ngược đãi. Ngươi đã khinh thường các đồ thánh và vi phạm các ngày sabát của ta. Nơi ngươi có những người vu khống nhằm gây đổ máu . . . ." (Ed 22:7-9). Nơi ngôn sứ là cơn giận thánh của lòng thương xót Chúa!

Ai sẽ đứng lên bênh vực những nạn nhân vô tội này, nếu không phải là Ðức Chúa. Quả thế, Giavê là nguồn cậy trông duy nhất của dân nghèo, bởi biết Người trân quý mỗi sự sống. Nỗi cay cực đời họ kết thành lời kinh Thánh Vịnh tha thiết dâng Ðức Chúa:

Người giải thoát bần dân kêu khổ
và kẻ khốn cùng không chỗ tựa nương,
chạnh lòng thương ai bé nhỏ khó nghèo.
Mạng sống dân nghèo, Người ra tay tế độ,
giải thoát họ khỏi áp bức bạo tàn,
từng giọt máu họ, Người đều coi là quý.
(Tv 72:12-14)

Từ Thương Xót Ðến Tha Thứ

Cảm nghiệm khôi nguyên về một Thiên Chúa vì thương xót nên giải thoát đoàn dân nô lệ đã nên nguồn cảm hứng bất tận cho các thế hệ tương lai khi phải đối đầu với những thách đố mới. Bởi không chỉ có một thứ nộ lệ ngoại bang là tai ác, nhưng sẽ xuất hiện vạn kiểu nô lệ vong thân khác cũng tồi tệ không kém. Ðó là thứ nô lệ cho tội lỗi, cho xác thịt. Một "vũng lầy êm ái" chết người! Ý thức được hiểm họa này cùng cảm nhận thận phận tội lỗi, con dân Israel khi tưởng nhớ Ðức Chúa Thương Xót đã tìm thấy điểm tựa tha thứ và đổi mới không tìm nơi đâu khác ngoài Ðức Chúa Giavê. Chỉ nơi Người mà người công chính lẫn kẻ bất chính tìm được lẽ sống:

Chúa xót thương hết mọi người,
vì Chúa làm được hết mọi sự.
Chúa nhắm mắt làm ngơ,
không nhìn đến tội lỗi loài người,
để họ còn ăn năn hối cải.
Quả thế, Chúa yêu thương mọi loài hiện hữu,
không ghê tởm bất cứ loài nào Chúa đã làm ra . . . .
Nếu như Ngài không muốn, làm sao một vật tồn tại nổi?
Nếu như Ngài không cho hiện hữu,
làm sao nó có thể duy trì?
Lạy Chúa Tể là Ðấng yêu sự sống,
Chúa xử khoan dung với mọi loài,
vì mọi loài đều là của Chúa.
(Kn 11:23-26)

Vì đều là con Cha trên trời nên muôn người đều đáng hưởng lòng nhân từ, nhẫn nại của Người:

Chúa là Ðấng từ bi và nhân hậu,
Người chậm giận và giàu tình thương.
Chúa nhân ái đối với mọi người,
tỏ lòng nhân hậu với muôn loài Chúa đã dựng nên.
(Tv 145:8-9)

Còn lời lẽ nào thiết tha và gần gụi hơn hình ảnh một Thiên Chúa rất người khi biết "chạnh lòng". Hãy để những lời Thánh Vịnh nồng nàn sau đây thấm sâu vào lòng mình:

Như trời xanh trổi cao hơn mặt đất,
tình Chúa thương kẻ thờ Người cũng trổi cao.
Như đông đoài cách xa nhau ngàn dặm,
tội ta đã phạm, Chúa cũng ném thật xa ta.
Như người cha chạnh lòng thương con cái,
Chúa cũng chạnh lòng thương kẻ kính tôn.
(Tv 102:11-13)

Quả có lúc Ðức Chúa nổi giận xung thiên, nhưng có yêu mới biết giận. Không yêu, làm sao giận? Nhưng dù có ra sao, vẫn mãi còn đó lòng Chúa xót thương. Bạn thử đọc những lời ngôn sứ Isaia sau đây mà cảm nhận một Thiên Chúa cứ phải khổ lụy vì mãi xót thương:

Trong một thời gian ngắn, Ta đã ruồng bỏ ngươi,
nhưng vì lòng thương xót vô bờ,
ta sẽ đón ngươi về tái hợp.
Lúc lửa giận bừng bừng,
ta đã một thời ngoảnh mặt chẳng nhìn ngươi,
nhưng vì tình nghĩa ngàn đời,
Ta lại chạnh lòng thương xót.
(Is 54:7-8)

Và đó là hình ảnh Thiên Chúa được tìm thấy trong Kinh Thánh: vì cứ chạnh lòng nên mãi thứ tha. Còn câu chuyện minh họa nào hùng hồn hơn chuyện vua Ðavít nhẫn tâm đoạt Bat-Shêba là vợ của tướng Uriya bằng cách lập mưu cử Uriya vào trận tiền hiểm yếu để ông bị tử trận (xem 2 Sam 11:1-27). Ðức Chúa sai ngôn sứ Natan đến khiển trách Ðavít. Ðavít đã cúi đầu nhận lỗi và sám hối ăn năn khiến Chúa nguôi cơn thịnh nộ. Nên biết bà Bat-Shêba này sẽ là mẹ vua Salomon!

Thật vậy, sẽ có một không hai hình ảnh Ðức Chúa đầy bao dung đối với kẻ đã quỵ ngã tàn tạ vì tội đời: