ÐỨC CHA HELDER CAMARA:
TÔNG ÐỒ CỦA NGƯỜI NGHÈO

(1909-1999)

Vào đêm thứ Sáu 27.08.99, Ðức Cha Helder Pessoa Camara, cựu Tổng Giám mục Tổng Giáo phận Olinda và Recife, Ba Tây, và là tông đồ của người nghèo, đã qua đời sau một cơn đau tim, hưởng thọ 90 tuổi.

Ðức Cha Helder Pessoa Camara sinh ngày 07.02.1909 tại thành phố hải cảng Fortaleza nằm ở miền đông bắc nước Ba Tây trong một gia đình gồm 12 người con, nhưng 5 đã chết sớm trong thời kỳ bệnh dịch hoành hành nước này vào năm 1905. Vào Tiểu chủng viện Giáo phận Fortaleza khi lên 14 tuổi, Helder Camara thụ phong linh mục lúc mới 22 tuổi với phép chuẩn của Toà Thánh. Sau một thời gian làm việc ở Giáo phận nhà, Cha Camara được chuyển về Rio de Janeiro vào năm 1936. Cũng chính nơi đây, Cha bắt đầu trải qua một sự thay đổi sâu xa trong tâm hồn và cuộc sống mục vụ. Hoạt động trong các cơ quan bác ái, ngài có nhiều cơ hội tiếp xúc với người nghèo khổ. Từ đó ngài càng thêm lòng cảm thông và cương quyết tranh đấu cho quyền lợi của những người bị áp bức và bóc lột.

Năm 1952, Cha Helder Camara được bổ nhiệm làm Giám mục Phụ tá ở Rio de Janeiro. Ba năm sau đó, ngài trở thành Tổng Giám mục Tổng Giáo phận này. Năm 1964, khi được bổ nhiệm làm Tổng Giám mục của Olinda và Recife, Ðức Cha Camara từ chối không ở trong Toà Tổng Giám mục rộng lớn. Thay vào đó, ngài chọn sống trong một căn phòng nhỏ ở phía sau Nhà thờ Las Frontieras ở Olinda. Mặc dầu căn phòng bày biện rất sơ sài chỉ có một bồn rửa mặt, một cái bếp nhỏ, một cái bàn, vài cái ghế và một chiếc võng treo từ trần nhà để làm giường ngủ, đây lại là nơi ngài cư ngụ suốt 35 năm cho đến ngày từ giã cõi đời.

Trong thời kỳ nước Ba Tây sống dưới chế độ độc tài quân sự từ 1964 đến 1985, Ðức Cha Camara đã không lùi bước trước những áp lực và đe doạ tính mạng của giới cầm quyền muốn ngài phải im tiếng trước những bóc lột và chà đạp nhân quyền của người dân, nhất là giới thấp cổ bé miệng. Lòng can đảm của ngài đã lưu ý dư luận thế giới về thảm hoạ của người dân Ba Tây lúc bấy giờ. Ðức Cha Camara đã được trao tặng trên 30 bằng tiến sĩ danh dự do các Ðại học nổi tiếng trên thế giới cấp phát như Ðại học Sorbonne của Pháp và Harvard của Hoa Kỳ để ghi nhận công cuộc tranh đấu bất bạo động của ngài cho sự thiết lập hoà bình, công lý và tình liên đới huynh đệ giữa các dân tộc. Có tối thiểu 27 quốc gia đã nhận ngài làm công dân danh dự. Từ năm 1970 đến năm 1973, ngài cũng đã được đề nghị nhận lãnh Giải thưởng Nobel về Hoà bình.

Cũng chính trong thời kỳ đen tối này của đất nước Ba Tây mà Ðức Cha Camara đã được giới quân phiệt cực hữu gán cho tước hiệu "giám mục đỏ", ý nói rằng ngài là tay sai cộng sản. Báo chí Ba Tây được lệnh không được in tên ngài và nhà ngài đã từng bị đạn bắn vào. Tuy nhiên, Ðức Cha Camara cho thấy rõ lập trường của ngài: "Tôi không cần đến thuyết cộng sản Mácxít, tôi đã có Phúc Âm của Chúa Giêsu." Có lần ngài nói: "Nếu tôi cho người nghèo thực phẩm thì họ gọi tôi là vị thánh nhưng nếu tôi hỏi tại sao người nghèo lại không có thực phẩm thì họ gọi tôi là cộng sản."

Tình liên đới với người nghèo đã đưa Ðức Cha Camara đến sống giữa họ và sống như họ. Ngài nói: "Sống giữa người nghèo không khó. Ngày nay nhiều người giàu đang sống giữa người nghèo, nhưng không cảm thương người nghèo và giúp đỡ người nghèo. Trái lại, họ còn bóc lột, khai thác người nghèo. Nhưng sống như người nghèo (bất kỳ ở đâu), đây là điều khó khăn, nhất là trong thời đại chạy theo tiền bạc, quyền bính và danh vọng..."

Ðức Cha Camara hết lòng gắn bó với người nghèo nên khi về hưu vào năm 1985 ngài vẫn tiếp tục hoạt động hăng say và cổ võ cho việc cải thiện đời sống của họ bằng những phương tiện bất bạo động. Ngài còn mở một chiến dịch quốc tế nhằm kêu gọi tái thương thảo và giảm nợ của các nước nghèo hiện còn đang thiếu đối với các nước giàu. Ngài lý luận rằng, những người nghèo không có tiếng nói khi chính phủ nước họ ký nợ với các nước giàu và nay buộc phải thắt lưng buộc bụng để trả nợ thì quả là một sự đàn áp bởi vì họ đã quá nghèo rồi. Ba năm sau đó, Toà Thánh Vatican đã đưa ra một tuyên bố với những lý lẽ tương tự yêu cầu các tổ chức và nước giàu có hãy giảm và tha nợ những nước nghèo. Vì thế, chẳng có gì lạ khi Ðức Thánh Cha Gioan Phaolô II đã từng gọi Ðức Cha Camara là "anh em của người nghèo".

Ngoài việc tích cực bênh vực cho phẩm giá người nghèo bị áp bức, Ðức Cha Helder Camara còn là một trong những người sáng lập Hội đồng Giám mục Châu Mỹ Latinh, gọi tắt là CELAM. Ngài cũng là một trong những vị sáng lập Hội đồng Giám mục Ba Tây và là vị Tổng Thư ký đầu tiên của tổ chức này trong 12 năm trời.

Khi được tin Ðức Cha Helder Camara qua đời, Ðức Hồng Y Angelo Sodano, Quốc Vụ Khanh Toà Thánh, nhân danh Ðức Thánh Cha Gioan Phaolô II, đã gửi điện văn cho Ðức Tổng Giám mục Olinda và Recife cho biết Ðức Thánh Cha dâng lời cầu nguyện cho linh hồn vị chủ chăn nhiệt thành và chia buồn với tất cả Cộng đồng Tổng Giáo phận và thân quyến Ðức Cố Tổng Giám mục. Còn Tổng thống Fernando Henrique Cardoso của Ba Tây đã ban hành hôm 29.08.99 một sắc lệnh toàn quốc để tang Ðức Giám mục Helder Camara trong 3 ngày kể từ ngày 30.08.99. Nhiều nhà lãnh đạo các quốc gia trên thế giới cũng đã gửi lời phân ưu, ghi nhận những đóng góp của ngài cho việc cổ võ tôn trọng nhân quyền và thăng tiến phẩm giá con người.

Thánh Lễ an táng cho Ðức Cha Helder Camara được cử hành hôm chiều thứ Bảy 28.09.99 tại Nhà thờ Chánh toà Olinda sự tham dự của đông đảo tín hữu. Sau đó thi hài của ngài được đưa về an nghỉ cạnh bốn giám mục khác tại hầm mộ Nhà thờ Chính toà. Ðức Cha Helder Camara đã được về với Thiên Chúa sau một đời miệt mài làm chứng tá cho Tin Mừng giữa những người anh chị em nghèo khổ của Ðức Kitô.