Ðối với người Kitô hữu chúng ta, tương lai là của Chúa. Mọi biến cố lớn nhỏ xảy ra đều không ngoài thánh ý của Ngài. Vì thế, chúng ta không thờ ơ với thời sự thế giới, nhất là với những biến cố sẽ quyết định tương lai xứ sở và dân tộc.

Mặc dầu không xác định về các diễn biến trong ngày mai, nhưng chúng ta cũng rất quan tâm đến những điểm tiên báo để nhận định về các biến cố như lời Chúa dạy trong Phúc Âm: "Khi thấy cây vả đâm chồi nẩy lộc là các ngươi biết mùa hè đã đến" (Mt 24:32).

Vậy trong thế kỷ 20 này, có một biến cố quan trọng đánh dấu khúc quanh của lịch sử: Ấy là việc Ðức Mẹ hiện ra tại Fatima, ban bố ba mệnh lệnh và ảnh hưởng của sự kiện ấy trên Hoà Bình thế giới.

Ðức Thánh Giáo Hoàng Piô X, trong những ngày cuối cùng của cuộc đời, tháng 8 năm 1914, đã được Chúa cho thấy những biến cố quan trọng sẽ xảy ra trong Giáo Hội và trên thế giới. Trong một thị kiến, ngài đã kêu lên: "Chúng đã đến! Chúng đã đến gần!"

Chúng đã đến. Chúng là ai ? Ðó là câu hỏi mà sau này bao nhiêu người đã đặt ra. Phải chăng là quân đội Phổ của đệ nhất thế chiến? Phải chăng là quân đội của Ðức quốc xã của đệ nhị thế chiến? Thưa : chưa hẳn là thế. Với thời gian năm tháng, người ta mới thấy rõ ràng: vị cố Giáo Hoàng đã được Chúa cho thấy một sức mạnh đang thoát thai, đang thành hình, đang lớn lên và đang lăm le muốn nắm trọn quyền bá chủ thế giới.

Chúng đã đến. Ðến cả chính trong thành phố Lamã, thủ đô ngàn đời của Giáo Hội. Chúng đã đến, vị thị trưởng của thành phố Lamã là một người theo chủ nghĩa Cộng Sản. Và thật là một việc Chúa quan phòng, không ai ngờ trước, để đương đầu với hiểm họa ấy, Chúa lại chọn lên ngôi Giáo Hoàng một người xuất thân từ một nước dưới ách Cộng Sản.

Thì hiểm họa ấy, Ðức Mẹ đã nhìn thấy trước và báo động cho chúng ta. Chính Ðức Mẹ đã hiện ra tại Fatima để cảnh cáo nhân loại ngay từ khi hiểm họa ấy vừa mới thoát thai, vừa mới xuất đầu lộ diện.

Có hai sự kiện đáng chú ý :

Tại Mạc Tư Khoa, tháng 10 năm 1917, Cách mạng Cộng sản thành công. Lénine và Trotsky lật đổ chính quyền, thiết lập nền Dân chủ Cộng hòa dựa trên bàn tay sắt của đảng Cộng sản. Cộng sản không phải là một tôn giáo nhưng có tính cách của một tôn giáo, với một chủ thuyết: thuyết tam vô - vô tôn giáo, vô gia đình, vô tổ quốc, một luận lý và một phương châm hành động. Cộng sản hùng hậu tiến lên, chinh phục quá phân nửa thế giới, nuốt trọn quê hương đất nước chúng ta và lăm le chiếm thêm nhiều phần đất nưã. Thì tại Fatima, cũng tháng 10, cũng năm 1917, Ðức Mẹ hiện ra với ba trẻ tại làng Coradaria, Ngài tự xưng là Nữ Vương Mân Côi và ban bố 3 mệnh lệnh:

- Hãy cải thiện đời sống,

- Hãy siêng năng lần hạt.

- Hãy tôn sùng khiết tâm của Mẹ.

Và hướng về nước Nga, nơi Cộng sản vừa thoát thai, Ðức Mẹ phán: Nếu người ta thực hành ba mệnh lệnh thì nước Nga sẽ trở lại và Hoà bình sẽ tái diễn. Nếu không thì nước Nga sẽ trở lại và Hoà bình sẽ tái diễn. Nếu không thì nước ấy sẽ gieo rắc lầm than, giặc giã. Giaó Hội sẽ bị bách hại và nhiều quốc gia sẽ bị xóa tên trên bản đồ thế giới.

Cũng vào một tháng - tháng 10 - cũng vào một năm - năm 1917, hai hiện tượng to tát đã xuất hiện. Và giữa hai hiện tượng ấy có một mối tương quan mật thiết.

Ðức Mẹ, người Mẹ nhân lành đã thân hành hiêïn ra, để cảnh cáo cho thế giới biết và để ban những phương thế hữu hiệu để đối phó lại, hầu cứu vãn Hòa bình.

Phương thế hữu hiệu Ðức Mẹ ban ấy là gì?

Trước hết là siêng năng lần hột và tôn sùng khiết tâm của Mẹ.

Cũng như xưa, vào thế kỷ XIII, quân Albigeois gieo rắc lầm than loạn lạc thì Ðức Mẹ đã hiện ra với Thánh Ðaminh, dạy cách lần hột Mân Côi, để đối phó lại cách hữu hiệu; ngày nay, tại Fatima, Ðức Mẹ cũng hiện ra truyền dạy lần hạt, tôn sùng khiết tâm của Mẹ, để đối phó, để đem lại Hòa bình.

Lần hạt Mân Côi là tốt, nhưng chưa đủ. Tổ chức những cuộc kiệu long trọng, những cuộc Thánh du, chưa đủ. Chúng ta đã tổ chức hai, ba cuộc Thánh du khắp nước ngày xưa. Tốt lắm, nhưng chưa đủ.

Người ta đã đưa được cả tượng Ðức Mẹ Fatima qua tận Moscow, thủ đô Cộng sản, và trong một toà nhà của một sứ quán Tây phương ở Moscow, người ta đã đặt một pho tượng Ðức Mẹ Fatima, đứng nhìn ra công trường đỏ. Tốt lắm - nhưng chưa đủ.

Nhưng việc quan trọng hơn cả không phải chỉ đọc kinh mà phải sống theo lý tưởng, không phải chỉ đọc kinh mà phải sống đạo. Không phải chỉ suy các mầu nhiệm của Mân Côi mà phải sống, phải thực thi các mầu nhiệm đó.

Vì thế mà Ðức Mẹ đã ban bố một mệnh lệnh thứ Ba quan trọng hơn cả: Chúng con phải cải thiện đời sống. Phải có một cuộc trở lại thành thực với Chúa.

Vì Cộng sản thường phát xuất từ đâu? Thưa từ những bất công, những thối nát, những tham nhũng, những chia rẽ, những thiếu bác ái. Nghĩa là cái mầm mống Cộng sản không ở đâu khác ngoài ở trong chính mình ta. Cho nên, Ðức Mẹ rất có lý và rất thực tế, khi ban mệnh lệnh thứ Ba: Chúng con phải cải thiện đời sống vậy.

Ngày nay, sau bao năm sống xa quê hương, như người Do Thái trên bờ sông Babylon, chúng ta càng hiểu thâm thúy lời Ðức Mẹ nhắn nhủ.

Hoà bình tùy thuộc ở Thiên Chúa - Nhưng hòa bình cũng tùy thuộc ở thiện chí của chúng ta.

Chúng ta đang sống trên một cường quốc hùnh mạnh nhất thế giới, nhưng chúng ta đừng tưởng rằng chúng ta sẽ an toàn xa lộ, vận mệnh bảo đảm. Một vị Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ đã tuyên bố: Trong trường hợp có chiến tranh chúng tôi sẽ làm cho đối phương mất 140 triệu người chết và đổi lại chúng tôi phải hy sinh 120 triệu người thương vong. Và đó là vấn đề trong 30 phút đồng hồ.

Hiểm họa nguyên tử vẫn còn đó. Chúng ta hãy cầu xin với Chúa và Ðức Mẹ ban cho chúng ta ơn Hòa bình và thiện chí để xứng đáng được ơn Hòa bình ấy.

Tại Fatima, Ðức Mẹ đã phán: "Nếu người ta nghe lời Mẹ dạy, nước Nga sẽ trở lại và sẽ có Hòa bình." Việc nước Nga trở lại là một chìa khoá Hòa bình.

Nhìn lại lịch sử dân Nga, một dân tộc trước đây rất có lòng sùng kính Ðức Mẹ và những diễn tiến xảy ra mấy chục năm gần đây, chúng ta thấy có rất nhiều triển vọng trong tương lai. Ngày "trở lại" đó bao giờ sẽ ló dạng, chúng ta không biết. Nhưng chúng ta không khỏi mừng thầm vì đã có những dấu hiệu một bình minh trong bóng mờ của chân trời.

Niềm Hy Vọng của Nước Nga: Thánh Tượng Ðức Mẹ Kazan

Theo sử liệu, Nước Nga trở thành một quốc gia, sau khi thủ đô Constantinople ở Tiểu Á sụp đổ vào năm 1453. Một ít lâu sau, quốc gia vừa mới thành hình đã rơi vào thời kỳđen tối nhất trong lịch sử.

Trong vòng 8 năm liên tiếp, cảnh trộm cướp diễn ra khắp nơi, đồng thời đạo quân Balan và Thụy-điển ồ ạt chém giết nhau, tranh dành ảnh hưởng, cố đặt vua cuả mình lên ngai báu Nga-hoàng.

Tại thành phố Kazan, nguyên trước đây là thủ đô của nước Mông-cổ, Ðức Mẹ đã hiện ra với một bé gái lên 8 tuổi và bày tỏ cho em biết vị trí chôn dấu cuả một bức Thánh Tượng rất được giáo dân sùng kính. Thánh Tượng được giáo dân dấu kín trong thời kỳ chiếm đóng của quân Mông-cổ và Hồi -giáo. Ðức Mẹ còn hiện ra hai lần nữa để minh xác việc đó và người ta đã tìm được bức Thánh Tượng còn nguyên vẹn, bị chôn vùi dưới một tòa nhà bị cháy rụi.

Thánh Tượng được giáo dân sủng kính như "bảo vật quốc gia".Hai người mù được sáng mắt khi sờ đụng vào.

Thánh Tượng được Ðức Ermagen, Giáo chủ Moscow, đưa về Thánh Ðường Kazan cho giáo dân sùng kính. Bức Thánh Tượng được coi là điểm tựạ của quốc gia. Thật vậy, mấy năm sau, quân Thụy-điển và Balan rút ra khỏi biên giới.

Ðức Mẹ Kazan được coi là "Ðấng phù trợ và giải thoát nước Mẹ Russia", được cầu khẩn trong những cơn tai biến quốc gia. Vụ Nã-Phá-Luân, Pháp hoàng phải rút quân một cách thê thảm giữa mùa đông tuyết phủ được coi là một đặc ân của Ðức Mẹ Kazan để giải cứu đất nước khỏi bị xâm lăng.

Vua Phêrô Ðại đế, sau khi ký kết hiệp ước hòa bình với Balan và Thụy-điển, đã thiết lập Ðại-đế-quốc Russia. Thánh Tượng Ðức Mẹ được cung nghinh từ Kazan về Moscow và đặt trong Vương Cung Thánh Ðường, đối diện với điện Kremlin, trên công trường ngày nay mang tên Công trường đỏ.

Năm 1917, khi Cộng sản chiếm chính quyền, họ rất chú ý đến Bức Thánh Tượng được coi là "biểu tượng của tâm hồn dân tộc". Tuy nhiên, Cộng sản là Cộng sản duy vật và vô thần, là kẻ thù của tôn giáo mà họ coi là thuốc phiện mê hoặc dân. Vì thế, họ bắt đầu triệt hạ các ngôi Thánh đường.

Ngôi đại thánh đường Kazan ở Petrograd - thành phố Nga-hoàng đại-đế nay được đổi là Leningrad - bị biến cải thành một viện bảo tàng vô thần.

Họ cũng triệt hạ ngôi Thánh đường trong có Bức Thánh Tượng, tại công trường đỏ và huênh hoang vì đã thành công trong việc diệt trừ mê tín.

Thì, cũng vào lúc ấy, ở chân trời Tây tại Bồ-đào-nha. Ðức Mẹ đã hiện ra với ba trẻ trên đồi Ceradairia Ðức Mẹ đã nói đến tương lai của nước Nga với một lời hứa quan trọng: Nước Nga sẽ trở lại. Nước Nga sẽ gieo rắc lầm than, chiến tranh loạn lạc và chủ thuyết thần. Ðó là do tội lỗi loài người. Nhưng cuối cùng Trái Tim Mẹ sẽ thắng. Nước Nga sẽ trở lại.

Sau khi triệt hạ xong ngôi Thánh đường. Cộng sản khởi công xây dựng một dinh thự mới trên nền cũ.

Nhưng, lạ thay, nhiều tai nạn xẩy đến liên tiếp làm cho những người thợ xây cất phải rút lui không dám làm việc tại đó. Cộng sản quyết định ngưng công tác và biến đổi vị trí ấy thành một khu vườn cỏ, có hành dậu che, chỉ cách mộ của Lenine mấy trăm thước. Có người gọi đó là "phép lạ xanh" ở Công trường đỏ.

Người ta không biết Thánh Tượng Mẹ đã biến đi đâu! Mãi cho đến năm 1950, người ta mới tìm thấy lại ở Anh quốc, trong một cuộc bán đấu giá các kỷ vật thời Nga hoàng. Các nhà khảo cổ nhận ra được nhờ kích thước và hình dung những hòn ngọc quí được gắn vào Thánh Tượng (icône) do nữ hoàng Catherine đại đế và vua Ivan dâng cúng. Ðức giáo chủ chính thống Léonty, lưu vong tại Paris đã qua Luân Ðôn. Khi nhìn thấy Thánh Tượng, Ngài đã quì xuống và nói: Ðây đúng là Thánh Tượng tại Moscow mà trước đây tôi đã hành lễ tôn kính và tôi không ngờ có ngày được gặp lại.

Giáo dân chính thống khắp thế giới góp tiền để chuộc lại nhưng hai lần kẻ trộm đã phỏng mất số tiền gom góp.

Bức Thánh Tượng sắp được đưa ra đấu giá thì tổ chức Ðạo Binh Xanh quốc tế chuộc được với giá 3 triệu đô la và lưu giữ tại Fatima đợi ngày hoàn trả lại cho nước Nga khi hoà bình trở lại.

Năm 1950, tại Fatima một ngôi Thánh đường lớn vào bậc nhì sau đại thánh đường Fatima, đã được xây cất với một mái vòm hình củ hành theo lối kiến trúc chính thống. Tại chính nơi Ðức Mẹ đã hứa "Việc nước Nga sẽ trở lại." Thánh Tượng Kazan đang được lưu giữ ở đó và tôn kính trong khi chờ đợi thực hiện lời Mẹ hứa và Bức Thánh Tượng sẽ được giao hoàn lại cho dân Nga. Bức tượng đã được giao hoàn cho Giáo Hội Ukraine gần đây.

Ðầu năm 1967, Toà Thánh Vatican loan báo một cuộc "họp báo" về bí mật Fatima năm 1960 do Ðức Hồng Y Ottaviani, bộ trưởng Thánh Bộ Giáo Lý tổ chức. Hôm ấy ngày 11/2/1967, phòng họp rộng lớn Vatican chứa đầy ký giả. Ðức Hồng Y chỉ tuyên bố ngắn ngủi: "Ðức Giáo Hoàng Gioan XXIII đã mở ‘bí mật’, đọc rồi quyết định không công bố!".

Người còn thêm: "Ðiều quan trọng là sứ điệp công khai của Fatima và việc đáp ứng của giáo dân."

Nguồn tin thân cận của Ðức cố Hồng Y cho biết: Ðức Gioan XXIII đã cho Cha giải tội của Ngài, vị thư ký và Ðức Hồng Y Ottaviani biết nội dung. Tất cả đều đồng ý không nên tuyên bố vì "bí mật" ấy liên hệ và dành riêng cho các Vị Giáo Hoàng.

Chúng ta biết rằng "bí mật" Fatima gồm 3 phần. Hai phần đầu đã được công bố: Một là thị kiến về việc Hoả ngục. Hai là lời hứa về việc Trái Tim Mẹ sẽ thắng, vai trò của nước Nga và việc nước Nga sẽ trở lại. Phần thứ ba được chi Lucia chép lại cuối năm 1943; được chuyển đệ lên Ðức Giáo Hoàng và chỉ được mở sau năm 1960 như nói trên.

Việc nước Nga sẽ trở lại là một lời hứa, nếu Ðức Giáo Hoàng và các Giám Mục làm việc hiến dâng nước Nga cho khiết tâm của Ðức Mẹ. Việc ấy Ðức Phaolô VI đã làm với các nghị phụ trong cộng đồng Vaticanô II. Tuy nhiên, việc hiến dâng ấy cần được thể hiện cả trong đời sống của toàn thể giáo dân, bằng một cuộc sống thự thi 3 mệnh lệnh của Mẹ, nhất là mệnh lệnh cải thiện đời sống. Vì thế Ðức Mẹ nói: "Nếu người ta nghe lời Mẹ dạy, nước Nga sẽ trở lại và sẽ có hòa bình; nếu không nước ấy sẽ gieo rắc lầm lạc trên thế giới, gây chiến tranh, Giáo Hội sẽ bị bách hại. Người lành sẽ bị giết. Ðức Thánh Cha sẽ phải đau khổ nhiều. Nhiều quốc gia sẽ bị xoá bỏ. Nhưng sau cùng, Trái Tim Ðức Mẹ sẽ thắng. Ðức Thánh Cha sẽ hiến dâng nước Nga. Nước ấy sẽ trở lại. Và thế giới sẽ được hoà bình một thời gian.

Việc hiến dâng thế giới và nước Nga cho Trái Tim Vẹn sạch Ðức Mẹ và cuộc diện thế giới.

Chúng ta biết ngày 13/7/1917 Ðức Mẹ đã muốn có việc hiến dâng nước Nga cho Ðức Mẹ. Việc ấy Ðức Mẹ lại nhắc nhở chị Lucia ngày 13/6/1929. "Ðã đến lúc Ðức Thánh Cha phải hợp cùng với hàng giào phẩm thế giới hiến dâng nước Nga cho Trái Tim Vô Nhiễm Mẹ. Thiên Chúa hứa sẽ làm cho nước Nga trở lại bằng cách này."

Chị Lucia đã viết thư đệ trình Ðức Piô XII ngày 24/10/1940 về điều yêu cầu của Ðức Mẹ. Tuy nhiên, chúng ta biết Giáo Hội thường dè dặt về những mặc khải tư riêng. Việc hiến dâng một nước gây nhiều suy tư cho các nhà thần học. Và việc hiến dâng ấy đã được thực hiện một cách chung do Ðức Piô XII ngày 31/10/1942 và do Ðức Phaolô VI ngày 21/11/1964 tại Công đồng Vaticanô II, và do cả Ðức Gioan Phaolô II tại Fatima ngày 13/5/1982 dịp Ngài sang tạ ơn Ðức Mẹ đã cứu sống Ngài đúng một năm trước.

Tuy nhiên, sau khi đã nghiên cứu tường tận hồ sơ Fatima, Ðức Gioan Phaolô II đã quyết định tổ chức lễ hiến dâng thế giới và nước Nga cho Trái Tim Ðức Mẹ, có sự hiệp ý của hàng Giám Mục thế giới, tại công trường Thánh Phêrô trước pho tượng Mẹ Fatima công nghinh từ Fatima đến. Việc hiến dâng long trọng ấy đã được xác nhận là đúng ý của Ðức Mẹ. Vào ngày 25/3/1984 và sự gì phải đến đã đến.

Năm 1989 bức tường Beclin sụp đổ, và ngày 25/12/1991 là ngày lịch sử. Lúc 19 giờ 23 phút. Cờ đỏ với búa liềm bị hạ và cờ Liên Hiệp Russia được kéo lên trên điện Cẩm Linh. Gorbacher, Tổng Thống sau một bài tuyên bố ngắn, đã ký văn kiện từ chức, trao quyền lại cho Eltsine. (Paris Match số 6/2/92).

Giáo Hội Công Giáo Ukraine với 5 triệu 430 ngàn tín hữu ra khỏi hầm trú, phục hồi mạnh mẽ. Pho tượng Ðức Mẹ Kazan. "Ðấng phù trợ và giải thoát nước Mẹ Russia" nói trên đã được trao về cho Nga Sô. Nước Nga đã bắt đầu "trở lại." Tuy rằng có nhiều vấn đề còn là chướng ngại vật. "Sau cùng, Trái Tim Mẹ sẽ thắng. Ðức Thánh Cha sẽ hiến dâng nước Nga. Nước ấy sẽ trở lại. Và thế giới sẽ được hưởng hòa bình một thời gian."

Xung quanh điện Cẩm Linh, Toà Thánh lập lại các cơ sở. Năm 1996, số nhà thờ từ 2 lên đến 86, một ngôi đại Thánh đường đang được xây cất gần điện Cẩm Linh. Có 70 Linh Mục, 33 Ðại Chủng Sinh và nhiều Nữ Tu đang góp phần xây dựng lại Giáo Hội, tuy vẫn còn là thiểu số với 306.000 giáo dân, bên cạnh Chánh Thống giáo là thành phần đa số. Cuốn Giáo lý Công Giáo đã được ấn hành bằng Nga ngữ với sự cộng tác của một nhà thần học danh tiếng của Giáo Hội Chánh Thống. Ðứng đầu Giáo Hội là 2 vị Giám quản Tông tòa trông coi hai giáo phận mới thành lập. (Almanach Catholique 1998).

Cộng sản Ðông Âu đã sụp đổ, Giáo Hội Nga Sô đã phục sinh, Tuy nhiên, Ðức Gioan Phaolô viết trong cuốn, "Bước qua ngưỡng cửa hy vọng" "Thật quá đơn sơ, nếu chỉ cho rằng sự sụp đỗ của Cộng sản là do sự can thiệp trực tiếp của Thiên Chúa Quan Phòng. Cộng sản, với tư cách chủ nghĩa, nói được là tự nó đã tan rã. Sự sụp đỗ là kết quả của những sai lầm và quá độ của nó, trở nên "Một liều thuốc nguy hại hơn cả chính căn bệnh," dầu vậy, với nhân giới đức tin, chúng ta vẫn nhìn thấy có bàn tay của Chúa và Ðức Mẹ ở bên sau, cũng như nhiều người còn nhìn thấy ảnh hưởng của vị Giaó Hoàng gốc Balan nữa.

"Chúng ta, một cách nào đó, đang ở vào một Mùa Vọng mới, một mùa đợi trông" (Lời Ðức Giáo Hoàng Phaolô II - Thông điệp Redemptor honinis).

Con người trải qua giai đoạn thơ ấu, cấu tạo nẩy nở, để đi đến giai đoạn trưởng thành. Giáo Hội cũng lớn lên theo định luật thăng tiến ấy.

Theo quan niệm thông thường, Giáo Hội phải đi đến chỗ thất bại. Vì luân lý Kitô Giáo đi ngược lại thị hiếu của người đời và thuyết giảng những điều trái ngược với bản năng, như đức trong sạch, khiêm tốn, hy sinh và quên mình. Giáo lý lại dựa trên mầu nhiệm thập giá cứu rỗi và phục sinh sống lại. Người Do Thái coi thập giá là một chướng vật, người Hy Lạp và dân ngoại cho là một việc điên rồ. Còn về mầu nhiệm Phục Sinh, tất cả đều cho là một việc viễn vong khỏi bàn tới. Tại Công trường Nhã Ðiển (Athène), khi nghe Phaolô nói đến sự phục sinh, họ chận ngang bằng câu xả giao: "Về điều ấy, chúng tôi sẽ nghe ông sau," nghĩa là không bao giờ. Vị Tổng trấn Lamã Porcins Festus nghe Phaolô nhắc đến việc sống lại, cũng cướp lời: "Phaolô ông điên mất rồi, chữ nghĩa nhiều quá làm cho ông loạn ốc." (Cv.26.24)

Tuy nhiên, mặc dầu bị chế nhạo, các Tông Ðồ vẫn rao giảng, các Thừa Sai vẫn mang đến tận cùng trái đất lời tuyên xưng đức tin: Chúa Giêsu đã chịu đóng đinh dưới thời Pontiô Pilatô và ngày thứ ba Ngài đã sống lại.

Kitô Giáo được coi là đạo hoàn vũ, là Công giáo. Từ ngày mới thiết lập, đã bị bắt bớ, từ ngày vươn ra khỏi khung trời Do Thái đã bị cấm cách. Suốt ba thế kỷ, bị Chính quyền Lamã tìm cách tiêu diệt. Không sống được giữa thanh thiên bạch nhật, người tín hữu chui xuống lòng đất trong những hàng toại đạo chằng chịt, nên đem nối lại với nhau sẽ thành một đường hầm dài 150 cây số. Họ quyết tâm tiêu diệt cho bằng được, đã hồ hởi cho đúc những đồng tiền lưu niệm có khắc chữ: "Deleto nomine", tên người Kitô hữu đã bị xoá bỏ. Nhưng Ðạo Thánh vẫn lan tràn năm châu. Nhóm bé nhỏ 120 người tụ họp trong nhà tiệc ly, có Ðức Mẹ ở giữa, có Pherô bên cạnh, đón nhận Chúa Thánh Thần, nay đã lên đến con số trên 900 triệu.

Chúng tôi viết những trang này ở ngưỡng cửa năm 2000, không ngoài mục đích mời quí bạn và cùng quí bạn nhìn lại quảng đường mà Giáo Hội đã đi qua, với những thành công và thất bại. Nhưng vẫn đinh ninh rằng sợ dĩ Giáo Hội còn tồn tại, sống mạnh đến hôm nay là vì ở bên trong có Ðấng cách đây 2000 năm đã phán: "Thầy sẽ ở cùng các con mọi ngày cho đến tận thế" (Mt 28:29).

Nếu có người lo sợ trước viễn ảnh một thiên niên sắp qua và một thiên niên khác sắp tới thì Giáo Hội, qua tiếng nói của Ðức Giáo Hoàng Phaolô II khuyên ta: "Hãy bước vào đường hy vọng. Hãy bước vào đường hy vọng duy nhất không bao giờ làm cho anh em thất vọng." Ðường hy vọng đang mở ra trước tầm mắt chúng ta khi đồng hồ điểm phút đầu tiên của ngày 01.01.2000.