Khi còn ở ngoài Bắc, phần đông chỉ quen thuộc tên gọi của các dòng nam như: Ða Minh, Phanxicô, Chúa Cứu Thế, Phước Sơn, Châu Sơn v.v... Dòng nữ như: Dòng Kín, Vincent de Paul; Ða Minh; Mến Thánh Giá .v.v... Khi đã di cư vào miền Nam năm 1954 mới thấy xuất hiện nhiều tên dòng mới như: Tiểu Ðệ (dòng nam); Tiểu Muội (dòng nữ). Cũng vì có nhiều hội dòng như vậy cũng như nhiều tu hội đời nên Giáo hội miền Nam rất sinh động và hưng thịnh trong vòng 20 năm, trước khi xảy ra cuộc "tháo chạy" ra nước ngoài năm 1975.

Kể từ năm 1959, chúng tôi cư ngụ tại đường Phan Ðình Phùng và Nguyễn Thiện Thuật (Chợ Bàn Cờ - Saigon) phía dưới đường Cao Thắng, hoạt động tại Giáo họ Bàn Cờ (Huyện Sĩ - nhà thờ lầu). Phía trên đường Cao Thắng tới Lê Văn Duyệt (chợ Vườn Chuối), vẫn nghe thấy có các linh mục, tu sĩ (dòng Tiểu Ðệ) và các "Sơ" (thuộc Tiểu Muội), thuê nhà riêng để sinh hoạt cho mỗi giới. Thường ngày vẫn đi giúp việc cho các tư nhân và xí nhiệp để sinh sống, đồng thời tạo thêm phương tiện biết không rõ lắm là có một linh mục ngày nào cũng đi đạp "xích lô", nhưng diện mạo rất đẹp người, tối về lại có giờ thánh lễ, kinh nguyện chung cho cả hai ngành.

Linh Mục đạp xe xích lô đó là ai ?

Lần đầu tiên chúng tôi được ông Ðinh Minh Ngọc, Hội trưởng Hội Cựu Tu Sĩ mời dự đại hội của các cựu tu sĩ. Xin mở ngoặc - Ông Ðinh Minh Ngọc là chủ cơ sở của Tòa báo Xây Dựng, sau này đã biến thành "Giáo Xứ Xây Dựng" do linh mục Nguyễn Quang Lãm (tức ký giả Thiên Hổ) coi sóc, (tu trì tại đường Thánh Mẫu, Chí Hòa).

Buổi đại hội được tổ chức tại hội Trường Taberd (dòng các sư huynh Lasan). Trước giờ khai mạc đã có đông tủ các thành viên đến dự. Trên những hàng ghế dành cho các quan khách và số đông các cha được mời, phần đông là các cha Bùi Chu. Trong số các cha có một vị không mặc áo chùng thâm hay "bộ clergé" gì cả, nhưng mặc chiếc xơ mi mầu "cháo lòng", quần kaki đã cũ và chân đi xăng đan. Chúng tôi tò mò hỏi thăm mới hay đó là cha Nguyễn Kim Ðiền, người Anh Cả thuộc dòng Tiểu Ðệ - Chi Việt Nam.

Ðến phần góp ý kiến, xướng ngôn viên đã mời cha Ðiền lên phát biểu cảm tưởng. Phải thú thật rằng ngay những phút đầu mới nghe giọng nói của cha ai cũng hơi muốn "buồn ngủ", vì giọng nói chậm rãi, trầm buồn và không mấy hoạt bát. Nhưng, dần dần chính giọng nói hơi buồn lúc đầu đã trở nên sinh động lạ thường. Dần dà ngài tả đến những ngày giờ hoạt động truyền giáo tại Giáo phận Cần Thơ. Chỉ có một mình ngài và người chở chiếc ghe nhỏ mon men trên sông rạch ngoằn ngoèo đến khắp nơi hang cùng ngõ hẻm, để thăm dân cho biết sự tình và rao giảng Tin Mừng cho những người chưa biết Chúa.

Cha vừa dứt lời thì những tràng pháo tay vang dội cả hội trường, hội trường tự nhiên bừng sáng với những ý định truyền giáo, đã tạo thêm cho những người tu sĩ đang rao giảng Nước Chúa hay đã khoác chiếc áo "bố đời", cũng cố tìm những phương cách mở mang nước Chúa, để bù lại những ngày tháng qua đã bước theo Chúa.

Do sự lớn mạnh của Giáo Hội Công Giáo miền Nam Việt Nam, ngày 24 tháng 11 năm 1960, Ðức Thánh Cha Gioan XXIII đã ban hành Tông Hiến Venerabilium Nostrotrum thành lập Hàng Giáo Phẩm Việt Nam. Từ đây, Giáo hội Mẹ Việt Nam gồm thành ba Giáo Tỉnh và 17 Giáo phận hiện tại đều trực thuộc Thánh Bộ Truyền Giáo ở Rôma. Ðồng thời Tòa Thánh cũng thành lập mấy giáo phận mới như Long Xuyên, Mỹ Tho, Ðàlạt, và cùng thăng chức một số Tân Giám Mục trong đó có cha Philippê Nguyễn Kim Ðiền. Lễ phong chức Giám Mục tập thể được tổ chức ngay tại vườn hoa Vương Cung Thánh Ðường Nữ Vương Hòa Bình Saigon, mặt tiền khán đài được hướng thẳng ra đường Tự Do.

Sau khi thăng chức Giám Mục, Ðức Cha Ðiền đã trọng nhậm Giáo phận Cần Thơ thay thế Ðức Cha Nguyễn Văn Bình được cử làm Tổng Giám Mục Saigon thay thế Ðức Cha Simon Hòa Hiền được cử làm Giám Mục Giáo phận mới Ðàlạt. Ngày 01.11.1963, chính quyền Ngô Ðình Diệm bị lật đổ. Ðức Cha Ngô Ðình Thục của Tổng Giáo phận Huế đang dự Công đồng Vatican II không thể trở về Việt Nam. Tổng Giáo phận Huế không có chủ chăn, Toà Thánh thuyên chuyển Ðức Cha Nguyễn Kim Ðiền từ Cần Thơ ra giữ chức Giám quản Tông toà Huế, từ năm 1964. Cho tới ngày 26.08.1968 khi Ðức Cha Ngô Ðình Thục từ chức Tổng Giám mục Huế, bấy giờ Ðức Cha Nguyễn Kim Ðiền trở thành Tổng Giám mục Chính toà chính thức của Tổng Giáo phận Huế.

"...Trong ba năm trọng nhậm Tổng Giáo Phận Huế, thánh giá đầu tiên mà Chúa gởi đến cho Ngài là biến cố Tết Mậu Thân, làm cho TGP Huế biết bao cảnh tang tóc đau thương. Nhưng là một phần tử của Dòng Tiểu Ðệ, theo chân Anh Cả Charles de Faucauld, Ðức Tổng đã rất mực khôn ngoan và sáng suốt để lèo lái con thuyền Giáo phận qua những cơn lốc ác độc và các làn sóng ngầm tiếp dần sau này của chế độ cộng sản...

"Sau tháng Tư 1975, các Giám Mục Việt Nam được Tòa Thánh ban cho đặc quyền củng cố hàng ngũ hầu cứu nguy Giáo hội. Ngày 27-09-1975, ở Huế, Ðức TGM Nguyễn Kim Ðiền đã chọn Linh mục Nguyễn Như Thể để tấn phong làm Giám Mục Phó với quyền kế vị. Ðức Tân Giám Mục nhận Hiệu tòa Tipasa di Mauritania. Mấy năm đầu đối với Ðức Tổng Ðiền kể như mọi sự khá êm xuôi, nhưng sau khi ‘Ủy Ban Ðoàn Kết Công Giáo Yêu Nước Việt Nam’ ra đời bắt đầu gây chia rẽ nội bộ Công giáo, nhất là sau khi Ðức TGM Ðiền treo chén một linh mục thuộc giáo phận Huế đã không vâng lời ngài cứ đi họp Ðại Hội của Ủy Ban tại Hà Nội, chính quyền cộng sản Việt Nam đã áp dụng nhiều biện pháp trả đũa mạnh mẽ như:

Cho công an thường xuyên theo dõi và canh chừng các lối ra vào của Tòa TGM Huế cũng như theo dõi nội dung các bai giảng của Ngài trong Thánh lễ.

Không cho Ngài tham dự các phiên họp của Hội Ðồng Giám Mục Việt Nam.

Không cho Ngài đi Rôma triều yết Ðức Giáo Hoàng và viếng mộ hai Thánh Tông Ðồ Phêrô và Phaolô.

Là Tổng Giám Mục của TGP Huế gồm thành phố Huế và hai tỉnh Thừa Thiên, Quảng Trị, Ngài đã bị cấm không được ra khỏi thành phố Huế mà không có phép.

Gây khó khăn tối đa trong việc thuyên chuyển nhiệm sở của các cha sở. Bắt bớ giam cầm các linh mục thân tín của Tòa Tổng Giám Mục.

Các cơ sở của Giáo phận Huế như Tòa Giám Mục, Ðại Chủng Viện, Nhà Chung, các Dòng tu v.v... đều bị phong tỏa và lục soát.

"Ðối tượng chính của nhà nước cộng sản là Ðức TGM Ðiền, nên hằng ngày ngài được mời ra làm việc tại Sở Công an Bình-Trị-Thiên, sáng đi chiều về, ròng rã mấy tháng trời. Ngoài ra, chúng còn tìm cách triệt hạ Ðức Tổng Phó, ép buộc Ðức Cha Thể phải xin từ nhiệm. Ngài đã phải đệ đơn xin Tòa Thánh cho giải nhiệm chức vụ, trước áp lực của Nhà Nước, nhưng chắc nhiều phần sau khi cùng Ðức TGM Ðiền nhận định tình hình thấy đành phải chấp nhận một sự thoái bộ "thế thời phải thế" ấy. Ðức Cha Thể sau khi được Tòa Thánh chấp đơn từ nhiệm chỉ còn là vị Giám Mục nghỉ hưu tại Tòa TGM Huế mà thôi.

"Cô lập xong Ðức Tổng Ðiền, cộng sản bèn lợi dụng vụ nữ tu Trương Thị Lý bị bắt quả tang mang những thư luân lưu của Ngài chuyển vào Saigon cho cộng đồng Mến Thánh Giá, để đặt Ðức Tổng Ðiền vào cái thế "cá nằm trên thớt". Trong sự căng thẳng của tình thế, ngài lâm trọng bệnh phải vào điều trị tại Bệnh viện Huế, rồi được chính quyền cho di chuyển vào Saigon chữa trị."

"... Trong khi đó Hội Ðồng Giám Mục Việt Nam liên lạc xin với Tòa Thánh cho ngài sang Roma điều trị. Tòa Thánh chấp thuận ngay và gởi điện tín "hỏa tốc" về Việt nam, nhưng chỉ một tiếng đồng hồ sau khi được tin vui này, Ðức TGM Ðiền đã thành người thiên cổ. Ngài qua đời ngày 08-06-1988.

(Trích trong bài "Một vì sao hôm tái chiếu sáng" (Viết về Ðức Tổng Thể) của Nguyễn Quang Tuyến - Dân Chúa tháng 10, 1994 - tr. 47-49).

Thi hài của Ðức Tổng Ðiền được quàn tại Tòa Tổng Giám Mục Saigon (thời Ðức TGM Nguyễn Văn Bình) trong hai ngày rồi đã được chuyển bằng đường bộ ra Huế. Linh cữu Ngài được quàn tại Tòa TGM Huế. Suốt từ tối 12.06 đến chiều 13.06, đoàn linh cữu được rước trọng thể qua Nhà Thờ Chính Tòa Phủ Cam. Ngày 15.06.1988, Thánh lễ an táng của Ngài đã được tổ chức vào lúc 9 giờ sáng tại Nhà Thờ Chính Tòa Phủ Cam với sự dồng tế của rất đông Giám Mục (Miền Nam và Miền Bắc). Toàn thể các linh mục Giáo phận Huế cũng như các linh mục từ các nơi đến, sau đó thi hài Ngài được an táng trong nhà thờ chánh Tòa.

Ðức Tổng Giám Mục Philippê Nguyễn Kim Ðiền mất đi, Giáo Hội Việt Nam đã thiếu vắng một Giám Mục lỗi lạc, một vị chủ chăn gương mẫu, đất nước đã thiếu đi một công dân quả cảm, một tấm gương sáng chói chống độc tài cộng sản. Hội Ðồng Giám Mục Việt Nam đã mất một vị Trưỡng Hội Thừa Sai Việt Nam để truyền giáo cho các quốc gia lân cận như: Lào, Cao Miên, Thái Lan và các địa phận trong Vùng Á Châu.

Ðược tin qua đời, ngày 10-06-1988, trong điện văn phân ưu với giáo phận Huế, Ðức Thánh Cha Gioan Phaolô II đã gọi ngài là "Grand Figure d’Évêque".