CHỈ DẪN TỔNG QUÁT MỚI
VỀ THÁNH LỄ MISA

Thế Hùng

Hôm thứ Sáu 28.07.2000, Thánh Bộ Phụng Tự và Bí Tích của Toà Thánh đã ban hành Trình Bày Tổng Quát Sách Lễ Rôma (Institutio Generalis Missalis Romani). Ðược Ðức Thánh Cha Gioan Phaolô II chấp thuận, Trình Bày Tổng Quát Sách Lễ Rôma (TBTQ) này với một số thay đổi sẽ thay thế cho Qui chế năm 1975. Theo như Toà Thánh cho biết ngay trong phần đầu của TBTQ, những sửa đổi này không hề làm gián đoạn sự tiếp nối của TBTQ với Hiến chế Phụng Vụ Thánh của Công đồng Vatican II (Sacrosantum Concilium) và TBTQ năm 1975. Trái lại, những chỉ dẫn của TBTQ mới phải được xem như là những cách thế cụ thể nói lên bản chất và tầm quan trọng của phụng vụ thánh trong đời sống Giáo Hội.

 

Về kết cấu của TBTQ 2000, hầu như không thay đổi nhiều mặc dầu có những trường hợp ngoại lệ. Chẳng hạn, phần "Mở đầu" của TBTQ 2000 nói về ý nghĩa lịch sử, thần học, và thiêng liêng của Thánh Lễ Misa hầu như tương tự với TBTQ 1975. Nói chung, đa số các chỉ dẫn mới cũng chỉ nhắc lại các tiêu chuẩn và qui định của TBTQ 1975, và đã được Toà Thánh làm sáng tỏ qua những quyết định của mình về những câu hỏi có liên quan đến TBTQ 1975 trong suốt 25 năm qua. Ngoài ra, một số thực hành được cho phép trước 1975 hoặc không đề cập đến trong TBTQ 1975 sẽ bị cấm đoán theo TBTQ 2000. Chẳng hạn, phó tế hay người đọc Sách Thánh không được mang Sách Bài Ðọc trong nghi thức nhập lễ, nhưng phải mang Sách Phúc Âm. (Việt Nam chúng ta chỉ có soạn Sách Bài Ðọc gồm các bài đọc 1, bài đọc 2 và Phúc Âm nhưng không có soạn riêng Sách Phúc Âm, nên chiếu theo qui định mới này, phó tế và người đọc sẽ không thể tiếp tục cầm Sách Bài Ðọc trong phần nhập lễ). Có một chương hoàn toàn mới là chương 9 (TBTQ 1975 có 8 chương) với tựa đề "Những Thích Nghi Tùy Theo Giám Mục và Hội Ðồng Giám Mục". Về số khoản trong TBTQ 2000 là 399, tăng 59 khoản so với TBTQ 1975.

Những thay đổi đáng kể nhất là trong các phần liên quan đến Giám mục, Linh mục, Phó tế, Thừa tác viên

1. Giám mục:

TBTQ 2000 nhắc lại vai trò trung tâm của Giám mục giáo phận trong việc cử hành phụng vụ. Ngài là "quản lý chính các mầu nhiệm. người điều hợp, người thúc đẩy và gìn giữ đời sống phụng vụ của giáo phận". Có hai thay đổi liên quan đến Giám mục: thứ nhất, ngài sẽ có chọn lựa chúc lành cho tín hữu với Sách Phúc Âm sau phần công bố Tin Mừng (khoản số 175); thứ hai, ở phần cầu nguyện cho giám mục giáo phận trong Kinh Nguyện Thánh Thể, TBTQ 2000 nhắc lại việc có thể và là điều thích đáng khi cầu cho giám mục phó hay giám mục phụ tá của giáo phận đó, nhưng các giám mục khác dù hiện diện cũng không nên thêm vào. (149)

2. Linh mục:

Theo TBTQ 2000, vì cử hành Thánh Lễ là công việc chủ yếu của linh mục, các linh mục nên siêng năng "cử hành hy tế Thánh Thể, ngay cả mỗi ngày, bất cứ lúc nào có thể được". (19) Cũng thế, bất cứ khi nào hiện diện trong Thánh Lễ, linh mục dù không phải là chủ tế cũng nên tham gia với tính cách đồng tế có mặc áo lễ hẳn hoi, và được miễn trừ khi có lý do chính đáng (140): chẳng hạn, khi đi lễ trễ, linh mục nên ngồi dưới dự lễ chung với giáo dân.

Về phần công bố Phúc Âm, TBTQ 2000 nhắc nhở rằng theo thể thức áp dụng hiện nay (TBTQ 1975, số 34),vì công bố Phúc Âm thuộc về chức năng thừa tác vụ chứ không phải là chức năng chủ sự, do đó khi không có phó tế, linh mục đồng tế đảm nhiệm việc này (59). Khi có giám mục chủ tế, linh mục đọc Phúc Âm xin nhận phép lành từ giám mục như trường hợp phó tế, tuy nhiên khi vị chủ sự là linh mục thì linh mục đồng tế đọc Phúc Âm không phải xin phép lành từ vị linh mục chủ tế (212).

Ngoài ra, đến phần chúc bình an trong Thánh Lễ, mặc dầu đây được xem như là "nghi thức qua đó Giáo Hội xin bình an, hiệp nhất cho chính mình và cho toàn thể gia đình nhân loại, cũng như qua đó giáo hữu bày tỏ sự hiệp thông và yêu thương lẫn nhau trước khi rước lễ" (82), để tránh cho Thánh Lễ khỏi bị gián đoạn, linh mục không nên ra khỏi cung thánh và vì thế chỉ nên chúc bình an với những người hiện diện chung quanh bàn thờ mà thôi, ngoại trừ khi có lý do chính đáng ngài muốn chúc bình an cho một vài tín hữu. (154) (Giáo dân cũng chúc bình an cho nhau chỉ với những người chung quanh) (82).

Về phần linh mục nâng Mình Thánh trên đĩa thánh trước khi đọc "Ðây Chiên Thiên Chúa, đây Ðấng xoá tội trần gian." như được TBTQ 1975 qui định, theo TBTQ 2000 linh mục có thể nâng Mình Thánh trên chén thánh (243, 157).

3. Phó tế:

Trong phần Kinh Nguyện Thánh Thể, theo nguyên tắc phó tế quỳ từ phần epiclesis (lời nguyện cầu xin Chúa Thánh Thần ngự đến để biến bánh và rượu trở nên Mình Máu Thánh Chúa Giêsu) cho đến lúc nâng chén thánh (179). Vị trí đứng của phó tế phải gần bàn thờ để giúp vị chủ tế; tuy nhiên, phó tế nên đứng lùi sau các linh mục đồng tế khác một chút (215).

4. Thừa tác viên Thánh thể:

TBTQ 2000 trình bày chi tiết cách thức thừa tác viên Thánh Thể thi hành phần vụ của mình. Trong Thánh Lễ, họ không được bẻ Bánh Thánh vì việc này chỉ dành riêng cho linh mục. Họ cũng không được phân phối Bánh Thánh và Máu Thánh vào các chén thánh để cho giáo dân chịu lễ vì việc này là của linh mục và phó tế. Như thế, các thừa tác viên Thánh Thể "không được đến bàn thờ trước khi linh mục rước lễ và luôn luôn nhận bình Bánh Thánh từ tay linh mục" để cho cộng đoàn rước. Ngoài ra, sau khi rước lễ, các thừa tác viên Thánh Thể cũng không được tráng chén thánh vì phần vụ này thuộc về linh mục, phó tế và thừa tác có chức giúp lễ (instituted acolytes) (279). (Hiện nay phần nhiều việc tráng chén trong các Thánh Lễ ở các giáo xứ Hoa Kỳ do thừa tác viên Thánh Thể đảm trách).

5. Cộng đoàn:

Có một vài thay đổi nhỏ liên quan đến cử điệu của cộng đoàn tham dự Thánh Lễ chẳng hạn trong phần dâng lễ họ phải đứng lên khi linh mục đọc "Anh chị em hãy cầu nguyện để lễ vật của tôi." thay vì sau khi linh mục đọc lời nguyện trên lễ vật như thường thấy hiện nay trong các giáo xứ. TBTQ 2000 cũng nói đến việc cộng đoàn nên "quỳ lúc truyền phép, trừ khi vì lý do sức khoẻ, thiếu chỗ, con số người hiện diện hay một số lý do chính đáng khác". Nhưng ngay cả khi đứng, cộng đoàn nên cúi sâu (cúi cả người từ lưng trở lên) lúc linh mục bái gối sau khi đọc lời truyền phép.

6. Vấn đề bái gối và cúi đầu:

TBTQ 2000 định nghĩa rõ hai hình thức tôn kính là bái gối và cúi đầu. Bái gối diễn tả sự tôn thờ. Trong Thánh Lễ, linh mục bái gối 3 lần: khi truyền phép sau khi nâng Mình Thánh, sau khi nâng Chén Thánh, và trước khi chịu lễ. Ngoài ra trong trường hợp Nhà Tạm đặt nơi cung thánh, mọi thừa tác viên kể cả linh mục phải bái gối lúc đầu lễ và cuối lễ trước bàn thờ. Ðối với những người giúp lễ cầm thánh giá và nến cao trong trường hợp này chỉ cần cúi đầu. Ngoài ra, trong Thánh Lễ, khi thực hiện phần vụ của mình, các thừa tác viên không phải bái gối mỗi lần đi ngang qua trước Nhà Tạm (274).

7. Vị trí Nhà Tạm:

Vị trí Nhà Tạm là một trong những đề tài gây nhiều tranh luận. TBTQ 1975 đặt ưu tiên việc để dành Thánh Thể trong Nhà Tạm ở một nhà nguyện thích hợp cho việc thờ lạy và cầu nguyện cá nhân. Nhưng TBTQ 2000 cho phép cả hai hình thức, hoặc là để Mình Thánh Chúa trong một nhà nguyện nối liền với Nhà thờ hoặc trong khu vực cung thánh, nhưng không được trên bàn thờ làm lễ (315).

8. Im lặng:

TBTQ 2000 nhấn mạnh thêm việc duy trì những giây phút im lặng trong Thánh Lễ. Ngay cả trước khi Thánh Lễ bắt đầu, cũng nên duy trì sự im lặng trong Nhà thờ, trong Phòng thánh và những khu vực lân cận hầu tạo điều kiện cho mọi người chuẩn bị tâm hồn tham dự Thánh Lễ sốt sắng (45). TBTQ 2000 nhắc nhở rằng các phần trong Thánh Lễ không được cử hành một cách vội vã và vì thế phải có những giây phút yên lặng ngắn suốt cả Thánh Lễ, đặc biệt là sau phần đọc Sách Thánh và bài giảng (56).

9. Thích nghi và Hội nhập văn hoá:

Chương thứ 9 về thích nghi là một chương hoàn toàn mới trong TBTQ 2000 so với TBTQ 1975. Mục đích của việc thích nghi trong phụng vụ là nhằm giúp nuôi dưỡng "sự tham dự một cách trọn vẹn, ý thức và linh động do đòi hỏi tự bản chất của Phụng vụ mà người tín hữu có quyền lợi và bổn phận" và sự thích nghi này có thể do giám mục sở tại hay Hội đồng Giám mục đồng ý (386).

Về năng quyền cho phép thích nghi của giám mục địa phương trong vấn đề phụng vụ, TBTQ 2000 đề cập đến việc ngài có thể qui định vấn đề đồng tế, người giúp lễ, cho rước lễ dưới hai hình thức và xây cất nhà thờ.

Ðối với năng quyền cho phép thích nghi của Hội đồng Giám mục, TBTQ 2000 nói về việc dịch và chấp thuận Nghi thức Thánh Lễ Misa, các Bài đọc Kinh Thánh ra tiếng bản xứ và đệ trình cho Toà Thánh nhìn nhận (389). Ngoài ra, Hội đồng Giám mục sau khi được sự công nhận của Toà Thánh có thể áp dụng các cử điệu trong Thánh Lễ, hình thức chúc bình an, các bài hát. (390).

Dĩ nhiên, các thích nghi trong phụng vụ này không được phép làm xáo trộn sự hoà hợp giữa Giáo hội địa phương và Giáo Hội hoàn vũ về vấn đề tín lý, về các dấu chỉ bí tích và về truyền thống lâu đời trong Giáo Hội. TBTQ 2000 nhắc nhớ rằng, Nghi thức Rôma là nghi thức truyền thống của Giáo Hội Công Giáo La mã, vì thế các thích ứng nếu có không được làm mất đi căn tính và sự độc đáo của Nghi thức phụng vụ này.

Riêng về việc phụng vụ và hội nhập văn hoá, TBTQ 2000 nói rằng, không được thay đổi

phụng vụ với lý do hội nhập văn hoá trừ phi đó là đòi hỏi thật sự và chắc chắn của Giáo hội và ngay cả trong trường hợp này, phải hết sức thận trọng để các hình thức mới phát triển một cách hữu cơ từ các hình thức đang có. Như thế, hội nhập văn hoá trong phụng vụ không phải là tạo ra các lễ điển mới nhưng nhằm đáp ứng với nền văn hoá địa phương "theo một cách thế sao cho những thích ứng đưa vào trong Thánh lễ Misa hay được phối hợp với các sách phụng vụ khác không được thay đổi tính chất nổi bật của Nghi lễ Rôma" (398). Cho nên, hội nhập văn hoá đòi hỏi thời gian cần thiết chứ không thể vội vã được.

* *

Tóm lại, ngoại trừ một số thay đổi nhỏ, TBTQ 2000 hầu như chỉ nhắc lại những điều đã được ghi trong TBTQ 1975. Tuy nhiên, có lẽ do sự thiếu học hỏi cẩn thận tài liệu này, hoặc do sự áp dụng "tùy hứng" của giáo sĩ và giáo dân khiến Thánh lễ Misa nhiều khi trở thành đề tài tranh cãi và gây hoang mang cho mọi người. Do đó TBTQ 2000 là một chỉ dẫn cần thiết của các linh mục, phó tế, thừa tác viên cũng như của các tín hữu hầu Thánh Lễ cử hành mà mọi người đều phải góp phần đạt được hiệu quả tương xứng với mầu nhiệm hiến tế cao cả của Ðức Kitô. Ðã đành sự tham dự tích cực như thế cho dù có thiếu sót, hiệu quả và giá trị Thánh Lễ vẫn như thế vì đây trước hết là hành động của Ðức Kitô và Hội Thánh, mọi người phải thật sự cố gắng thi hành phần vụ được giao của mình hầu Thánh Lễ cũng như toàn bộ phụng vụ đúng là "tột đỉnh mà hoạt động Giáo Hội qui hướng về, đồng thời là nguồn mạch tuôn trào mọi năng lực của Giáo Hội" (Sacrosanctum Concilium 10).

Ðược biết TBTQ 2000 vẫn chưa được áp dụng trong vài tháng nữa cho đến khi Toà Thánh sẽ ban hành ấn bản thứ 3 Sách Lễ Misa (Missale Romanum), sau ấn bản đầu tiên vào năm 1970, ấn bản thứ 2 vào năm 1975.