Trong chuyến Ðức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II viếng thăm Ấn Ðộ từ ngày 31/1 đến 11/2/1986, có những chuyện bên lề ít người biết, có khi không tiết lộ cho báo chí săn tin. Người phụ trách tổ chức lộ trình cho Ðức Giáo Hoàng thăm Calcutta là một linh mục Dòng Tên ở thành phố ấy. Cha ở cùng nhà dòng nơi tôi xin trọ. Tôi thích tò mò tìm xem có gì liên quan tới Mẹ Têrêsa không, vô tình nói chuyện với ngài, mới biết ngài là linh mục được chỉ định công việc tổ chức lộ trình trong ngày quan trọng đó.

Chuyến đi sau cùng của Ðức Giáo Hoàng là từ góc đường kia chạy thẳng ra phi trường. Dự định như thế, nhưng đến ngã tư, xe cảnh sát dẫn đầu không đi thẳng mà quẹo ngang. Cha kể với tôi là linh mục trưởng đoàn tổ chức, cũng một linh mục Dòng Tên nữa từ Roma qua, không hiểu gì. Tại sao có chuyện kỳ quặc thế này. Người ta sợ ám sát. Ðoàn xe đi đâu bây giờ?

Xe ngừng trên đường ghé vào nhà dòng chính của Mẹ Têrêsa. Nhà này ngay bên đường, sau này cũng là nơi chôn xác Mẹ. Nơi các thiện nguyện viên đến ăn sáng rồi đi làm. Ðức Thánh Cha ghé thăm một lúc rồi đoàn xe tiến ra phi trường. Trong chương trình, Ðức Thánh Cha chỉ tới thăm nhà người hấp hối. Ngài đã thăm rồi, lúc mới tới. Không có chương trình ghé nhà Mẹ Têrêsa.

Tới phi trường, nghe cha kể lại, linh mục trưởng đoàn tổ chức kia nổi nóng với viên cảnh sát trưởng tại sao làm vậy không cho ngài biết. Ông cảnh sát trả lời rằng phút cuối, Mẹ Têrêsa xin ông như vậy. Ông bảo ở Calcutta này có ai là người không nghe lời Mẹ Têrêsa đâu!

Rồi cha kết luận, chính quyền ở đây không từ chối điều gì bà xin.

Chỉ khi đến Calcutta này tôi mới biết chính quyền ở đây là đảng Cộng Sản. Thể chế chính trị ở Ấn gồm nhiều đảng. Tiểu bang có chính phủ tiểu bang, các tiểu bang hợp thành chính phủ trung ương. Tiểu bang nào có nhiều thành phần của một đảng, đảng đó thắng thế. Bấy giờ tôi mới hiểu tại sao trong một khu xóm, ngày nào tôi cũng đi bộ ngang qua đến nhà dòng Mẹ Têrêsa, họ treo ngợp cờ búa liềm. Nhưng Cộng Sản ở Ấn rất khác Cộng Sản trên thế giới. Họ chỉ là một đảng trong nhiều đảng của nền chính trị Ấn. Họ chủ trương đường hướng xã hội giải thoát giới nghèo chứ không đàn áp tôn giáo.

Chưa đến Ấn, tôi chỉ biết Mẹ Têrêsa qua chân dung một nữ tu nổi tiếng thế giới vì săn sóc người nghèo. Qua Ấn, tôi hiểu hơn về chân dung này. Màu sắc vẽ chân dung người đàn bà này khác lạ lắm.

Không nổi tiếng về truyền giáo, về viết sách, về triết học, thần học, người nữ tu này làm việc rất tầm thường. Ðơn giản như đời của bà.

Qua Ấn tôi mới biết cái nghèo ở Ấn khác mọi nơi. Nghèo của định mệnh đẳng cấp do xã hội và tôn giáo tạo ra. Trong bốn đẳng cấp, đẳng thứ tư thấp nhất, chỉ có lao động, làm cu li. Nhưng ngoài bốn đẳng cấp này, còn loại người "unclean", "untouchable". Tiếng "untouchable" do Gandhi dùng. Họ không được đụng vào người khác đẳng cấp với họ. Công việc của họ là lau cầu tiêu, chôn xác chết, tóm lại họ là người phải tránh xa người khác trên đường đi. Ai đụng vào họ đều ra ô uế phải thanh tẩy. Họ nghèo từ định mênh không ngóc đầu lên nổi. Tôn giáo và xã hội bắt họ vậy.

Mẹ Têrêsa đến ôm những người này!

Bà không sợ bị ô uế phải đi thanh tẩy ư?

Như tôi đã đề cập tới, mãi đến năm 1957 hiến pháp Ấn mới xóa bỏ chế độ đẳng cấp. Trong thực tế, các vùng quê xa xôi nó vẫn như chiếc cối đá choàng trên cổ đẳng cấp này. Năm 1948 Gandhi bị giết do một tín đồ Ấn Giáo cực đoan vì ông chủ trương mọi người phải bình đẳng.

Trong bối cảnh xã hội và tôn giáo như thế Mẹ Têrêsa xuất hiện.

Người nữ tu này chủ trương một dòng tu đi tìm những người bất hạnh mà phục vụ. Thế kỷ này thế giới không còn chế độ nô lệ. Con người sống gần nhau nhờ thông tin truyền hình. Không quốc gia nào có thể chấp nhận một chế độ giai cấp người nô lệ người. Hiến pháp Ấn Ðộ không chấp nhận đẳng cấp, nhưng trong thâm tâm thành phần thống trị có muốn không? Xã hội và niềm tin tôn giáo ngàn năm của họ bị rung rinh vì tư tưởng bãi bỏ chế độ đẳng cấp này. Trong hoàn cảnh như thế Mẹ Têrêsa xuất hiện.

Người nữ tu này không là nhà cải cách tôn giáo, không là nhà cải tạo xã hội. Mẹ chỉ đến với những người kẻ khác sợ đến gần bị ô uế. Các sơ dòng Mẹ không đi truyền giáo, không rửa tội. Giai cấp lãnh đạo dùng tôn giáo và kinh tế để nắm chính trị, không thể kết án người nữ tu này được điều gì ngoài điều họ không dám làm là đến với những người bị bỏ rơi.

Thế giới hôm nay được điều khiển bằng kỹ thuật thông tin. Thông tin đóng một vai trò chính yếu trong việc vẽ chân dung Mẹ Têrêsa. Hơn một tỉ người Ấn biết đến Mẹ. Công việc và đời sống mẹ được thông tin truyền đi. Cho dù giai cấp thống trị có muốn im đi cũng không thể. Toàn dân Ấn biết đến một con người mà truyền thống xã hội của họ đi ngược. Ðó là Mẹ đến với người nghèo.

Người Ấn không cần biết đến Giáo Hoàng. Có nhiều kẻ chống đối Vatican. Nhưng Mẹ Têrêsa đi đến đâu, nhiều người xếp hàng xin chúc lành. Dưới cái nhìn của tôi, Mẹ Têrêsa là người vẽ một chân dung trung thực về Thiên Chúa cho người Ấn. Một chân dung hết sức trung thực, sống động, một chân dung đánh tan rất nhiều ngộ nhận về Roma.

Ấn Giáo đa thần. Họ tin nhiều thần thánh. Họ tin kiếp luân hồi. Người ta đầu thai kiếp này qua kiếp kia. Vậy bà Têrêsa này đầu thai từ kiếp nào?

Ðối với tín đồ Bà La Môn, không chỉ người chết mới là thánh. Ngay người sống cũng là thánh. Các nhà Sadhu khổ hạnh, các bậc thiền tu đạt tới mức xuất thần, họ là thánh. Vì thế họ tin đầu thai vào kiếp người. Có danh từ "Phật sống" là thế. Bởi đó, chân dung Mẹ Têrêsa là chân dung "Phật sống", chân dung đầu thai của một thánh nhân.

Chúa dùng người đàn bà này để vẽ chân dung Thiên Chúa bằng ngôn ngữ thật tuyệt vời. Một người đàn bà nhỏ con, thấp lùn, không có tướng mạo duyên sắc. Một người đàn bà không bằng cấp nói về tình thương cho một tỉ người trên đất Ấn Giáo với không biết bao nhiêu nghìn năm bám chắc vào đẳng cấp hệ luỵ.

Khi để Thiên Chúa dùng, chẳng ai trong chúng ta là người nhỏ bé. Tất cả chúng ta được dựng nên trong ân sủng phi thường của Ngài. Phải chăng vì thế Mẹ Têrêsa đã nói: "Tôi là cây viết chì trong tay Chúa, Ngài muốn vẽ gì tùy ý Ngài". Phải chăng vì thế, Chúa đã lấy tình thương trong trái tim Mẹ để vẽ chân dung Giáo Hội.