Từ ngày 22 đến 26 tháng 5, Ðức Thánh Cha Gioan Phaolô đã thực hiện chuyến công du lần thứ 96 ngoài nước Ý, đến hai nước Azerbaijan và Bulgaria. Ðây là chuyến công du đầu tiên của ngài đến hai quốc gia này vốn nằm trong Khối Cộng sản cũ của Liên Xô: Azerbaijan là một trong 15 nước thuộc Liên bang Xô viết, còn Bulgaria là một nước Cộng sản Ðông Âu.

Trong thời gian 25 giờ đồng hồ lưu tại Baku, thủ đô của Azerbaijan, ÐTC đã phải ngụ trong một khách sạn. Thường khi đi công du ở một nước nào, ÐTC trú ngụ trong Toà Khâm sứ hay Toà Giám mục địa phương. Thật ra, Toà Thánh có thiết lập quan hệ ngoại giao với quốc gia này kể từ năm 1992 nhưng Toà Khâm sứ lại đặt ở Tbilisi, thủ đô nước Georgia láng giềng, bởi vì Azerbaijan là một nước Hồi giáo với dân số Công giáo chỉ vỏn vẹn có 120 người và vì thế không có cơ sở Công giáo nào cả. Tại Azerbaijan, hôm 22/5/2002, trong cuộc gặp với các đại diện các tôn giáo, ÐTC đã kêu gọi cả thế giới hãy có sự khoan dung về tôn giáo và chấm dứt bạo lực nhân danh Thượng Ðế. Ngài nói rằng hoà bình that sự đòi hỏi "một sự bác bỏ chủ nghĩa cơ bản cực đoan và mọi hình thức của chủ nghĩa đế quốc." Ngài lên tiếng thúc giục những người Kitô hữu, Hồi giáo và Do thái giáo hãy cùng nhau hoạt động để công bố cho thế giới biết rằng những cuộc chiến nhân danh Thượng Ðế đã quá đủ rồi và hãy mưu tìm một nền hoà bình đích thực và lâu dài. Ngài nói: "Tôi đến Azerbaijan với tư cách là một đại sứ hoà bình. Bao lâu tôi còn hơi thou, tôi còn kêu lên: ‘Nhân danh Thiên Chúa hãy hoà bình."

Trong Thánh lễ ban chiều hôm 23/5/2002 với sự hiện diện của cả cộng đoàn tín hữu Công giáo nhỏ bé và khoảng 1200 người thuộc Hồi giáo, Chính thống giáo, Tin lành và Do thái giáo, ÐTC cho hay dù cộng đoàn Công giáo có nhỏ bé, "Trái tim của cả Giáo hội hoàn vũ cùng đập với niềm ưu ái và lòng yêu thương đối với các con." Thánh lễ được cử hành ở một trung tâm sinh hoạt thể thao thường dùng cho các trận đấu bóng chuyền. Hiện người Công giáo ở đây vẫn chưa có nhà thờ vì ngôi nhà thờ Công giáo ở thủ đô Baku đã bị nhà độc tài Stalin của Liên xô ra lệnh phá hủy vào những năm 1930. Vì thế, trước khi rời Azerbaijan để đi Bulgaria, Ðức Gioan Phaolô II đã làm phép đặt viên đá đầu tiên khởi sự xây dựng một nhà thờ mới ở Baku cho cộng đoàn Công Giáo nước này.

Bulgaria

Bulgaria là một nước với 7.7 triệu dân với 80% theo Chính thống giáo với khoảng 80,000 người Công giáo (khoảng 1% dân số trong nước). Bularia có quan hệ ngoại giao với Toà Thánh từ năm 1990. Trong cuộc gặp gỡ với Tổng thống Georgi Parvanov hôm 24/5 ÐTC đã tâm sự với vị quốc trưởng nước này rằng, "Tôi không bao giờ tin vào cái gọi là ‘đường dây Bulgari’ bởi vì cảm tình và sự tôn trọng của tôi dành cho dân Bulgaria." Ý ÐTC muốn nói đến việc ngài bị mưu sát năm 1981 ở Công trường Thánh Phêrô ở Rôma bởi một người Thổ Nhĩ Kỳ và sau khi điều tra, người ta cho rằng nhân viên tình báo của Bulgaria lúc đó vẫn là một quốc gia Cộng sản, đã giúp đỡ trong việc này. Trong một phiên toà ở Rôma năm 1986, những người bị cáo Bulgaria đã được trắng án. Tuy vậy, cho đến nay nhiều người dân Bulgaria cảm thấy khó chịu vì những tố cáo này.

Mặc dầu Giáo hội Chính thống Bulgaria không chính thức ngỏ lời mời ÐTC, những vị lãnh đạo Chính thống nói rằng họ sẵn sàng đón tiếp ÐTC trong tinh thần hiếu khách. Vì thế, trong buổi chào đón ÐTC lúc 6 giờ 30 chiều ngày 23/5 tại Công trường Thánh Alexander Nevski ở thủ đô Sofia, giới chức Toà Thánh Vatican mặc dầu không được biết trước vẫn rất hài lòng khi thấy sự hiện diện của Ðức Thượng phụ Maxim đứng đầu Giáo hội Chính thống nước này. Qua sáng ngày 24/5, khi đến chào thăm Ðức Maxim và những thành viên trong Thượng Hội đồng của Chính thống giáo, ÐTC Gioan Phaolô II đã được tiếp đón nồng hậu. Bài diễn văn của ÐTC do một linh mục đọc lên gọi cuộc gặp gỡ này là "một thời điểm vui mừng" và là "một dấu chỉ của một sự tiến triển trong sự hiệp thông giáo hội." ÐTC nhìn nhận rằng sự chia rẽ giữa Công giáo và Chính thống giáo gây guơng mù gương xấu cho cả thế giới và cả hai bean đều có phần trách nhiệm trong việc này. Trong dịp này, ÐTC đã cho hay ngài đồng ý để cho Giáo hội Chính thống Bulgaria sử dụng một nhà thờ Công giáo tại Rôma để cử hành phụng vụ cho giáo hữu Chính thống Bulgaria tại Ý. Ðồng thời, ngài cũng tặng xương thánh tích của một người lính Rôma tử đạo tại Bulgaria khoảng 1700 năm về trước.

Cuộc công du Bulgaria của ÐTC trùng vào ngày lễ mừng Hai Thánh Cyrilô và Methodius là 2 anh em đã có công đem Tin Mừng đến rao giảng vùng Trung Âu vào thế kỷ thứ 9 và cũng có công sáng lập ra chữ Slavic. Trong cuộc viếng tượng đài hai thánh vào sáng 24/5 đúng ngày mừng lễ 2 vị thánh lớn, ÐTC đã gọi hai vị là gương mẫu hiệp nhất cho Giáo hội Ðông phương lẫn Tây phương và là một sự nhắc nhở cho các nhà chính trị Âu châu ngày nay về sự thống nhất Âu châu phải đặt trên giá trị "cội nguồn Kitô giáo," chứ không chỉ là giá trị kinh tế.

Ðể tỏ lòng mến yêu cộng đoàn Công giáo thiểu số ở Bulgaria, chiều 25/5 tại Sofia Ðức Gioan Phaolô II đã tặng cho cộng đoàn Công giáo theo nghi thức Ðông phương Byzantine một hộp thánh tích trong có đặt một mẩu xương nhỏ của Chân phước Giáo hoàng Gioan XXIII khi đang xây dựng một ngôi nhà thờ mới với danh xưng là của vị cố giáo hoàng khả kính, người đã triệu tập Công đồng Vatican II vào năm 1960 và là nhà ngoại giao của Toà Thánh phục vụ ở Bulgaria trong những năm 1920 và 1930.

Vì trọng tâm của chuyến đi Bulgaria là xây dựng cầu nối giữa Công giáo và Chính thống giáo, ÐTC vào sáng 24/5 đã đến thăm Nhà thờ Chánh toà Chính thống giáo ở thủ đô Sofia và một Tu viện lâu đời ở Rila, ngoài thủ đô Sofia. Tu viện Chính thống này đã có hằng ngàn năm nay và được trân quý như là một trong những địa điểm thánh thiêng của cả nước.

Một trong những điểm nổi bật của cuộc công du Bulgaria của ÐTC là việc phong chân phước tử đạo cho 3 linh mục dòng Mông triệu trong Thánh lễ sáng Chúa nhật 25/5 ở Công trường Trung ương thuộc thành phố Plovdiv là nơi tập trung nhiều người Công giáo cư ngụ. Ba vị tử đạo mới này là các Cha Kamen Vitchev, Pavel Djidov và Josaphat Chichkov bị xử tử dưới chế độ cộng sản năm 1952. Cuộc lễ này đã được truyền trực tiếp trên đài truyền hình quốc gia.

Trong bài giảng ÐTC cũng hướng sự chú ý về những anh chị em Chính thống giáo Bulgaria cùng chịu tử đạo trong thời kỳ này. Ngài nói: "Có lẽ hình thức đại kết mang sức thuyết phục nhất là sự đại kết của các thánh và những vị tử đạo. Sự thông công các thánh có tiếng nói lớn hơn những điều làm chúng ta chia rẽ."

Cũng như trong những cuộc công du trước đây, ÐTC rất quan tâm đến giới trẻ nên buổi chiều ngày 26/5 trước khi từ giã Bulgaria kết thúc chuyến công du thứ 96 của ngài, ÐTC đã có cuộc gặp gỡ với giới trẻ tại Nhà thờ Chánh Toà Thánh Lui ở Plovdiv và bảo họ rằng Chúa Giêsu là "một người bạn đòi hỏi" nhưng là người bạn duy nhất có thể đem lại hạnh phúc thật sự.

Qua cuộc công du lần thứ 69 này của Ðức Gioan Phaolô II, người ta nhận thấy sức khoẻ vị Giáo hoàng 82 tuổi đã sút kém rất nhiều. Trong 24 năm công du, đây là lần đầu tiên Ðức Gioan Phaolô II đã không thể bước xuống cầu thang máy bay và buộc phải dùng thang nhấc đưa ngài từ máy bay xuống đất. Ði một khoảng ngắn, ngài cũng phải dùng một sàn di động có người đẩy. Ngài cũng không đọc hết 13 diễn văn đã được soạn sẵn, phải nhờ các phụ tá đọc thế hầu hết.

Nhưng những hạn chế về sức khoẻ của Ðức Gioan Phaolô II càng làm nổi bật những thành công ngài đạt được trong chuyến công du này. Về mặt đại kết và liên tôn, ngài đã có những cuộc đối thoại với những người Hồi giáo ở Azerbaijan và Chính thống giáo ở Bulgaria. Ngài cũng đem lại niềm hy vọng và an ủi cho những cộng đoàn Công giáo thiểu số ở hai nước này qua việc phong Chân phước tử đạo cho những anh hùng đức tin sống dưới chế độ Cộng sản. Những mục tiêu này đạt được do ơn Chúa Thánh Thần và lòng dũng cảm của ÐTC không nề chi đến tuổi già sức yếu cố gắng thực hiện sứ mạng Thiên Chúa giao cho là làm chứng tá cho tình yêu hiệp nhất giữa anh chị em Kitô giáo.