(Kỳ 4)

Lm. Vũ Khởi Phụng, C.Ss.R.

Ðức Gio-an 23 quyết định triệu tập Công Ðồng

Ngày 25.1.1959, Lễ Thánh Phao-lô trở lại, Ðức Gio-an 23 vừa lên ngôi được chín mươi ngày. Hôm đó là Chúa Nhật, Ðức Thánh Cha chủ sự một nghi lễ nhân ngày bế mạc Tuần Lễ Hiệp Nhất, tổ chức ở Ðền Thờ Thánh Phao-lô Ngoại Thành. Ðền Thờ lừng danh này được vị hoàng đế Roma đầu tiên tin đạo Chúa Ki-tô là Constantino cho xây dựng hồi đầu thế kỷ thứ tư, trên mộ của Thánh Phao-lô. Từ ngày đó Ðền thờ đã được tu sửa và tái thiết nhiều lần. Di cốt của vị Tông Ðồ lương dân bị hoàng đế Nê-rô xử trảm vẫn an nghỉ dưới bàn thờ chính. Kế bên Ðền Thờ là đan viện Biển-đức, ngày ngày Kinh Nhật Tụng trong giai điệu Bình Ca vẫn như một dòng suối đức tin ngân nga mãi qua thời gian.

Trong nghi lễ, Ðức Gio-an 23 đã giảng về sự hiệp nhất Giáo Hội. Nghi lễ kết thúc, Ðức Giáo Hoàng triệu tập một cơ mật hội Hồng Y, với 18 vị có mặt. Nơi họp là phòng hội của đan viện trên lầu một. Ðó là một căn phòng hình chữ nhật, không lớn lắm, ánh sáng trời tràn vào qua hai cửa sổ cao rộng. Ðức Viện Phụ đã cho bày mười tám chiếc ghế da nâu sậm dọc theo bốn bức tường sơn màu vàng, và một chiếc ghế bành dành riêng cho Ðức Giáo Hoàng.

Khi mọi thành viên đã an vị, Ðức Ông chưởng nghi Enrico Dante hô to theo truyền thống: "Extra Omnes": Mọi người (không phận sự) ra ngoài!"

Ðức Gio-an 23 lên tiếng: "Chư tôn đệ tử thân mến, ngày lễ Thánh Phao-lô trở lại đã về, chúng ta quây quần nơi Tông Lăng này bên Thánh điện của người, chúng tôi tin tưởng anh em là những người nhân hiền và quảng kiến, nên muốn được tâm sự về một số điều đặc biệt quan trọng của hoạt động Tông Tòa, do những ngày tháng đầu tiên hiện diện và giao tiếp với cộng đoàn Giáo Hội ở Roma gợi ý cho chúng tôi. Chúng tôi chỉ có một mục đích là mưu ích cho các linh hồn và làm sao cho tân triều này đáp ứng thật đích đáng, thật chính xác những nhu cầu thiêng liêng của giờ phút hiện tại".

Ðức Giáo Hoàng dành phần đầu của buổi nói chuyện để đề cập những vấn đề mục vụ của Roma; sang phần hai, ngài nói về những nhu cầu tâm linh của thế giới. Ngài lo rằng "sự hấp dẫn của những lợi lộc vật chất" và "bước tiến của kỹ thuật hiện đại" khiến cho người đời sao lãng việc hướng thượng, tâm hồn trở nên bạc nhược, kỷ luật và trật tự cổ truyền cũng bị buông lơi.

Tới đây, Ðức Giáo Hoàng công bố quyết định như sau:

Ðức Giáo Hoàng dừng lại giây lát, xem mười tám vị Hồng Y đang ngồi chung quanh phản ứng ra sao, các vị có tán thành hay không? Ngài chỉ có một cảm giác, là các vị hết sức kinh ngạc, ngồi như hóa đá. Mọi người trầm ngâm lặng thinh, chỉ nghe thấy những tiếng động vọng lên từ con đường Ostiense phía dưới.

Quả là Hồng Y Ðoàn đang bỡ ngỡ. Công Ðồng Chung bao giờ cũng là biến cố rất lớn trong lịch sử Giáo Hội. Nếu muốn quy chiếu Thánh Kinh, thì có thể nói Công Ðồng Chung đầu tiên là Công Ðồng Giê-ru-sa-lem do các Tông Ðồ họp khoảng năm 51 để giải quyết vấn đề có nên bắt người bên lương phải giữ luật đạo Do-thái khi họ gia nhập Giáo Hội Chúa Ki-tô không.

Như ta đã biết, Công Ðồng đã ra nghị quyết: người dân ngoại trở lại khỏi phải vào đạo Do-thái. Ðó là một quyết định cực kỳ táo bạo: Hội Thánh, trong có một câu, cởi bỏ hết những ràng buộc cổ kính hơn ngàn năm tuổi của đạo Do-thái, và dứt khoát mở rộng cửa đón lương dân. Về cả Tín Lý lẫn về lịch sử và văn hóa, quyết định này có những hậu quả không nói sao cho hết.

Tuy nhiên, lịch sử Giáo Hội coi Công Ðồng đầu tiên là Công Ðồng họp ở Nica, nay là Iznik, Thổ-nhĩ-kỳ, để xác định rõ chân lý "Chúa Giê-su là Thiên Chúa" vì khi đó chân lý này bị Linh Mục Ario phủ nhận. 5 Công Ðồng kế tiếp: Constantinopoli (381), Epheso (431), Chalcedonia (451), Constantinopoli 2 (553), Constantinopoli 3 (650 - 684) làm rõ những chân lý về Thiên Chúa Ba Ngôi và về Chúa Ki-tô, tức là nền tảng của Ðức Tin và Tín Lý.

Công Ðồng thứ bảy, Nica 2, họp năm 787 về vấn đề ảnh tượng; một vấn đề như thế, tuy không phải là cốt yếu đối với Ðức Tin, nhưng vẫn có thể gây ra nhiều sự nhiễu nhương trong Giáo Hội.

Công Ðồng thứ tám, Constantinopoli 4 có thể coi là một triệu chứng bất tường: những sự bất đồng và căng thẳng trầm trọng đã bộc lộ giữa Phương Tây (Roma) và Phương Ðông (Constantinopoli) khiến cho phải họp Công Ðồng để giải quyết. Lần ấy giải quyết xong, nhưng những nhân tố bất hòa cứ âm ỷ mãi để rồi 200 năm sau đưa đến sự đoạn tuyệt giữa Giáo Hội Phương Tây (La-tinh Công Giáo) và Giáo Hội Phương Ðông (Hy-lạp Chính Thống).

Từ đó về sau, tuy có vài lần cố gắng hòa giải, nhưng kết quả không lâu bền. Giáo Hội Công Giáo vẫn tiếp tục triệu tập các Công Ðồng Chung, nhưng trừ Công Ðồng Lyon (1274), thì từ nay vắng mặt Phương Ðông Hy-lạp.

Các Công Ðồng thời Trung Cổ: Laterano (1123), Laterano 2 (1139), Laterano 3 (1179), Laterano 4 (1215), Lyon (1245), Lyon 2 (1274), Vienne (1312), chủ yếu tập trung vào kỷ luật nội bộ của Giáo Hội Công Giáo: thời kỳ này xã hội Tây Âu đã thành ra toàn tòng, việc đạo việc đời hòa quyện vào nhau trong cơ chế phong kiến Trung Cổ; Giáo Hội nghiễm nhiên là một cơ chế quyền lực hùng mạnh, công trạng nhiều, gai góc cũng nhiều. Các vấn đề lâu đời chồng chất đến cuối thời Trung Cổ đã nổ ra thành khủng hoảng lớn. Từ 1414 đến 1418, Công Ðồng Constanz có công chấm dứt được giai đoạn quái lạ trong lịch sử Giáo Hội được mệnh danh là cuộc "Ðại Phân Ly Phương Tây", khi mà cùng một thời điểm có ba người xưng là Giáo Hoàng. Trong ba người đó có một người chắc chắn là nguỵ Giáo Hoàng, còn hai người kia thì không phân định được ai là Giáo Hoàng thực!

Tuy Conztanz chấm dứt được vụ khủng hoảng đầy tai tiếng đó, nhưng quyền lực vẫn là vấn đề gây trăn trở trong lòng Giáo Hội. Công Ðồng Chung thứ 17 họp ở Besel (Thụy-sĩ) sau chuyển về Ferrare và Firenze (nay là nước Ý), cũng như Công Ðồng Laterano 5 (1512 - 1577) phản ảnh tâm trạng bứt rứt đó. Quyền bính của Ðức Giáo Hoàng phải chật vật lắm mới được nhìn nhận và vấn đề chỉ được giải quyết dứt khoát với Vatican 1 (1869 - 1870).

Hai Công Ðồng Chung cận đại là Trento, họp nhiều khóa, qua mấy lần gián đoạn, từ 1545 đến 1563 mới kết thúc. Trento có công chấn chỉnh lại Giáo Hội Công Giáo sau khi những buông thả và tập quán xấu từ nhiều đời đã gây ra cuộc ly khai của anh em Tin Lành. Trento xác định Tín Lý, cải tổ nếp sống, đề ra kỷ cương phân minh, đưa Giáo Hội Công Giáo ra khỏi tình trạng rã đám, nhưng đồng thời cũng tạo ra cho Giáo Hội một tính cách có phần thủ thế, khép kín.

Vatican 1 (1860 - 1870) thì họp vào một thời điểm thế giới Phương Tây đi vào một quá trình chuyển mình sâu rộng. Những biến đổi về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, khoa học đang từng bước khai sinh ra từ thời hiện đại. Trong quá trình đó, Giáo Hội bị phi bác từ nhiều phía, bị coi như một lực lượng trì trệ, lạc hậu, nhiều người thuộc những tầng lớp tiên phong trong mọi lãnh vực đang dần dần xa lánh Ðức Tin. Công Ðồng Vatican 1 có cao vọng làm sáng tỏ Ðức Tin giữa những dòng nước ngược đó. Nhưng Công Ðồng chỉ họp được một khóa, lên án thuyết duy lý và công bố Ơn Vô Ngộ của Giáo Hoàng khi ngài chính thức xác định một điều gì về Ðức Tin và Luân Lý, với tính cách là người kế vị Thánh Tông Ðồ Phê-rô (Ex cathedra). Sau đó chiến tranh bùng nổ giữa Pháp và Ðức, nước Pháp bại trận. Nước Ý thừa cơ chiếm lấy Nước Tòa Thánh. Ðức Pi-ô 9 xét rằng Giáo Hội không có được sự tự do cần thiết ở Roma, nên truyền lệnh ngừng họp Công Ðồng.

Như vậy là trong lịch sử hai mươi thế kỷ, Giáo Hội họp hai mươi Công Ðồng Chung, đủ thấy rằng đó là những biến cố lớn. Họp Công Ðồng có nghĩa là Giáo Hội đang đứng trước những vấn đề hệ trọng, khiến cho các Giám Mục, là những người kế vị các Tông Ðồ, từ khắp bốn phương phải quy tụ về quanh người kế vị Thánh Phê-rô để nói lên tiếng nói quyền uy, và tỏ bầy giáo huấn chân truyền và chính thức của Giáo Hội. Công Ðồng kết hợp với Ðức Giáo Hoàng, và dưới sự lãnh đạo của ngài, là quyền bính tối thượng trong Giáo Hội.

89 năm sau khi Công Ðồng Vatican 1 bị bỏ dở, Ðức Gio-an 23 triệu tập một Công Ðồng mới. Ðức Giáo Hoàng đưa mắt nhìn các vị Hồng Y đang lặng người kinh ngạc. Ngài kết luận: "Với các chư tôn đệ tử đây, thì không cần phải dài lời giải thích vì ý nghĩa lịch sử và pháp lý của những điều... chúng tôi vừa đề xuất". Rồi ngài đi ra hành lang bên ngoài. Cộng đoàn đan sĩ khoảng ba chục anh em đã tề tựu chờ đón ngài. Ngài tươi cười: "Cha vừa thông báo một đại sự. Chiều nay, các đài phát thanh và báo chí thế nào cũng nói tới. Còn với các con, thì cha xin các con cầu nguyện".

Chiều hôm đó, quả các đài phát thanh có loan tin. Ngày hôm sau, các báo ở Ý đăng tin này trên trang nhất. Nhưng phải công nhận rằng ngay lúc ấy tin này không gây chấn động. Người ta đang quan tâm tới việc thủ tướng Chu Ân Lai đến Moskva, sau khi chủ tịch Mao Trạch Ðông thoái thác lời mời của ông Khruchtchev; tình hình hỗn loạn ở Algérie và Congo thuộc Bỉ, việc Liên Xô viện trợ cho Ai-cập 3 chiếc tầu ngầm.

Phản ứng của tờ báo chính thức của Vatican, Osservatore Romano cũng kỳ lạ. Một bài 8 cột dưới hàng tít: "Ðức Giáo Hoàng Gio-an 23 dự lễ cầu nguyện đặc biệt trong Ðền Thánh trên đường Ostia". Hàng tít phụ ghi: "Ðức Thánh Cha loan báo những biến cố lịch sử trong đời sống Giáo Hội", không nói rõ là biến cố gì. Hầu hết trang nhất ghi lại bài diễn văn của Ðức Giáo Hoàng trước công chúng. Về Công Ðồng chỉ vỏn vẹn có 23 hàng trên 2 cột, nằm ở góc bên phải phía trên trang nhất. Mấy ngày sau nữa, tờ báo của Tòa Thánh vẫn chẳng có một lời nào về Công Ðồng. Thì ra hầu hết mọi người ở Tòa Thánh đều chưng hửng, Osservatore Romano cũng chưa chuẩn bị gì về biến cố này.

Trong ca đoàn của đại học Urbaniana hát lễ hôm 25.1.1959 ở Ðền Thánh Phao-lô Ngoại Thành, có một Linh Mục sinh viên trẻ người Việt Nam đang học Phụng Vụ ở Roma là cha Nguyễn Văn Hòa. Ngày 11,12.2002, khi Tổng Giáo Phận Sài-gòn tổ chức 3 ngày học hỏi và hội thảo để kỷ niệm 40 năm khai mạc Vatican 2, cha Nguyễn Văn Hòa, nay là Giám Mục Nha Trang và là chủ tịch Hội Ðồng Giám Mục Việt Nam, đã nhắc lại bầu khí ở Roma trong những ngày ấy. Dư luận cho rằng việc Ðức Hồng Y Roncalli thành Giáo Hoàng Gio-an 23 là một bất ngờ, và ngài đưa Giáo Hội từ bất ngờ này sang bất ngờ khác; và Công Ðồng là bất ngờ lớn nhất!

Các báo Ý dùng một lối nói giật gân, bảo rằng Ðức Giáo Hoàng làm "đảo chính". Từ "đảo chính" không thích hợp, không đúng. Từ 20 thế kỷ nay, Công Ðồng vẫn là một cơ chế của Giáo Hội, không thể gọi là đảo chính được. Xem chừng các nhà báo có ý nói rằng Công Ðồng sẽ lay chuyển một số thói quen lưu cữu trong Giáo Hội. Ðức Cha Hòa kể lại một câu chuyện tiếu lâm không biết do ai sáng tác nhưng cánh nhà báo hứng chí loan truyền. Chuyện kể rằng Ðức Hồng Y Ottaviani, vốn là một thủ lãnh của phe bảo thủ, mỗi sáng thức dậy đều băn khoăn tự hỏi: không biết hôm nay Ðức Giáo Hoàng lại sắp loan báo chuyện gì đây? Và vị Hồng Y già sốt sắng cầu nguyện để được chết trong Giáo Hội Công Giáo, kẻo Ðức Giáo Hoàng loan báo thêm vài quyết định nữa, thì chẳng biết Giáo Hội có còn là... Giáo Hội Công Giáo nữa chăng?

Tiếu lâm thì nói vậy, sự thật là ở Vatican có những người không mặn mòi lắm với sáng kiến của Ðức Giáo Hoàng. Thái độ bảo thủ có cái lý của nó. Người bảo thủ là người đã tìm ra thế ổn định của mình trong một thể chế nào đấy có thể là không còn thích hợp với ai đó ở ngoài, nhưng lại rất bình an với người ở trong. Nhưng Công Ðồng chắc chắn sẽ tạo ra những đổi mới. Trong những hành lang ở Vatican có mấy người làu bàu: "Công Ðồng ư? Lại sắp có một dịch cúm trong Giáo Hội rồi". Có người còn tỏ ra bất kính: "Gặp phải lúc Ðức Gio-an 23 lên cơn điên..."

Ở Vatican đã vậy, trên thế giới, các vị Giám Mục cũng thấy ngỡ ngàng. Ðức Hồng Y Spellman, Tổng Giám Mục New York, lúc đầu không tin: "Tôi nghĩ không phải Ðức Giáo Hoàng loan báo Công Ðồng đâu. Lời nói của ngài bị người ta hiểu sai đó thôi!"

Ở Pháp, những phản ứng đầu tiên trong hàng Giáo Phẩm không lấy gì làm nồng nhiệt. Người ta thắc mắc về ý nghĩa của quyết định, nhưng chưa lường được hậu quả. Hình như một số Giám Mục đã quá quen với định kiến từ ngày Ðức Cha Roncalli còn làm Sứ Thần ở Pháp, rằng ngài chỉ là một người xuề xòa ba phải.

Một người không bảo thủ tí nào, trái lại, rất cởi mở, và sẽ là một nhân vật sáng chói trong Công Ðồng, Ðức Hồng Y Lercano, Tổng Giám Mục Bologna, cũng vô cùng phân vân. Trong chỗ riêng tư, ngài tâm sự với nhà văn Vittorio Gorresio: "Làm sao Ðức Giáo Hoàng lại dám triệu tập một Công Ðồng mới, một trăm năm sau Vatican 1 và không đầy ba tháng sau ngày ngài đắc cử? Ðức Giáo Hoàng Gio-an là một người táo tợn, rất hấp tấp. Ngài thiếu kiến thức, thiếu kinh nghiệm, thành ra hay làm chuyện ngược đời. Biến cố này lớn quá: sức khỏe ngài đã suy yếu sẽ tan biến mất thôi; người ta cứ khen ngài vì các nhân đức đối thần, đối nhân, chuyến này không khéo sụp đổ cả!"

Có lẽ Ðức Hồng Y cũng nhận ra mình quá lời, ngài lại nêu ra giả thuyết khác: "Hoặc là Ðức Giáo Hoàng Gio-an đã hành động một cách táo bạo mà có tính toán, nhưng thật sự không tiên liệu được mọi chi tiết, và ngay cả nội dung các chất liệu sau này sẽ phát triển, hoặc là ta phải nhìn nhận rằng ngài ý thức rõ ràng về các nhu cầu và ngài có những lý do sâu xa của ngài".

Giữa những bỡ ngỡ đó, có một vị Giám Mục đã tinh tế nhận ra ngay tầm quan trọng của biến cố: "Ðây sẽ là Công Ðồng lớn nhất, kích thước bao trùm cả hoàn cầu, và quan hệ cho toàn thế giới hiểu cả theo nghĩa địa lý lẫn nghĩa nhân văn... Công Ðồng sẽ làm cho Roma trở nên thủ đô tâm linh của hoàn vũ, từ đó ánh sáng sẽ lan tới mọi nơi nào, mọi cơ chế nào có những con người xây dựng sự hợp nhất các dân tộc, sự an bình trong xã hội, sự cứu vớt những kẻ bé mọn, tiến bộ, công lý, tự do". Người có tầm nhìn cao vời như thế là Ðức Cha Montini, Tổng Giám Mục Milano, là người sẽ kế vị Ðức Gio-an 23 trên Tòa Phê-rô với danh hiệu Phao-lô 6, và sẽ đưa Công Ðồng Vatican 2 đến hoàn tất.

(Trích từ Ephata Việt Nam số 91)