"Nha trang là miền quê hương cát trắng..."

Ðây là câu ca đầu tiên của bản nhạc "Nha Trang", vừa nghe đã gây bao cảnh trữ tình và quyến luyến.

Ngày xưa, Nha Trang chỉ toàn nhà tranh, vách đất. Duy chỉ có tòa nhà của Bác Sĩ Yersin (người Pháp), xây bằng gạch, lợp ngói và quét vôi trắng toát (tựa nhà Tòa Bạch ốc của Mỹ quốc hiện nay).

Có truyền thuyết rằng: Lần kia có chiếc tầu ngoại quốc đi qua cửa biển Cù-Huân (tức cửa lớn Nha Trang). Thấy đất liền, viên chỉ huy hỏi xứ gì? Viên thông ngôn thấy nhà Bác sĩ Yersin trắng tinh liền đáp là "Nhà Trắng". Viên chỉ huy đã ghi vào địa đồ, nhưng vì chữ nước ngoài không có dấu nên từ "Nhà trắng" trở thành "Nha Trang."

Ðó chỉ là một "truyền thuyết". Thực ra tên Nha Trang trong lịch sử Việt Nam đã có rất lâu đời trước cả thời kỳ thực dân Pháp sang Ðông dương tìm thuộc địa.

Thực tế, Nha Trang dùng để chỉ con sông Ngọc-Hội chảy xuống biển (hay còn gọi là sông Củ).

Về mặt lịch sử, tên Nha Trang do tiếng thổ âm của người Chàm là Eatran hay Yjatram mà đọc chại ra. Ea hay Yja là nước sông. Tran là lau lách. Gọi thế vì xưa kia hai bên bờ sông Nha-Trang có rất nhiều lau lách mọc um tùm. Người ở Khánh-Hòa xưa kia có truyền tụng câu thơ vịnh sông Nha-Trang như sau:

Căn cứ hai câu thơ trên đã khẳng định, Nha Trang không phải do đọc chệch từ chữ "Nhà-Trắng " mà ra đâu!

Nha Trang lại là một thành phố có nhiều điển lạ, tích hay mà người xưa gọi là "Tứ thủy triều quy, tứ thú tụ": đó là bốn mặt thành phố có nước bao bọc. Còn "Tứ thú" là hình ảnh bốn con thú đặt tên cho 4 hậu quả núi để giữ gìn anh khí, cảnh sắc tạo nên một vùng vi khí hậu hải dương tuyệt diệu cho thành phố.

Bốn quả núi đó là: Núi Cảnh Long còn có tên là "Thanh Long hý thủy" (Rồng xanh giỡn nước). Núi hòn Sanh Trung ở Hà Ra, còn có tên là "Bạch tượng quyện hồ" (Voi trắng cuốn hồ). Núi con Dơi (còn gọi là hòn Trại Thủy). Núi Một (còn gọi là Con Rùa hay Hòn Hoa Sơn).

Ðó là bốn thắng cảnh của Nha Trang du khách hẳn không thể không biết đến hoặc quên đi rất nhanh được.

Ngày nay tới thăm vùng biển cát trắng, du khách được mục kích trên đỉnh núi sừng sững một ngôi nhà thờ vừa cổ kính, vừa tân kỳ. Ðó là "Nhà thờ Ðá" hoặc "Nhà thờ Chánh Tòa" của Giáo Phận Nha Trang, được kiến thiết vào khoảng năm 1930-1935. Dù nhà thờ mãi trên đỉnh núi, nhưng vẫn có đường cho xe hơi đi vòng lên và đậu ở đường cuối nhà thờ rất thoải mái.

Từ trên lầu chuông nhà thờ, du khách có thể ngắm cảnh toàn bộ thành phố Nha Trang. Phía xa xa là một cảnh trời mây non nước hữu tình, biển xanh lâng lâng nhìn mãi không thấy chán. Một hòn đảo nằm giữa biển đó là Hòn Yến.

Gần nhất, dưới chân tháp chuông, du khách lại được nhìn ngắm những dẫy phố ngang dọc chia ô như bàn cờ. Nhà ga xe lửa rất nhộn nhịp và đông đảo mỗi khi có chuyến xe tới bến. Dọc các dẫy phố là những biệt thự, thấp thoáng ẩn hiện dưới các lùm cây xanh biếc, hoặc được che phủ bởi các giàn phong lan, hoặc những chậu cây cảnh.

Du khách tới đây không thấy được những nhà lầu 9, 10 tầng như thủ đô Sài gòn hoa lệ, mà phần nhiều chỉ hai, ba hoặc bốn tầng lầu là cùng. Lối kiến trúc này rất xứng hợp với một thành phố miền biển yên tĩnh, thanh bình. Mức sống ở đây cũng không ồn ào náo nhiệt như nhiều đô thị khác ở miền Nam, song có những nét độc đáo riêng rất thi vị, bình dị của một thành phố du lịch.

Từ nhà thờ Nha Trang, du khách có thể thẳng đường tới thăm chợ Ðầm, tọa lạc tại cuối đường Phan-Bội-Châu và đường Ðộc-Lập. Ðây là khu chợ sầm uất nhất của thành phố nghỉ mát tại miền Trung.

Tham quan phong cảnh trong thành phố rồi, bây giờ du khách có thể di chuyển qua cầu Xóm Bóng ở ngoại vi thành phố để viếng cảnh Tháp Bà, Bến Cá và Hòn Chồng..v..v..

Tháp Bà được xây dựng trên một ngọn đồi thuộc vùng núi Cù Lao. Tháp ở vào vị trí rất thơ mộng, bốn bề cỏ cây xanh tươi, mát thoáng. Ngọn tháp lớn nhất thờ nữ thần Thiên Y-A-Na. Toàn thân tượng được điêu khắc bằng đá xanh, ngồi uy nghi xếp bằng trên một nền đế cao rộng bằng đá khối. Những đường nét tượng được điêu khắc, chạm trổ cực kỳ tinh xảo, nhưng vẫn toát lên những vẻ dịu dàng, uyển chuyển và sống động.

Ngọn tháp thứ nhì thờ thần Ga-ne-ca. Còn hai ngọn nữa đã bị đổ vỡ, tương truyền là thờ Bà Tiều (nghĩa mẫu của Thiên Y-a-na và hoàng tử Tri)

Ra khỏi khuôn viên Tháp Bà du khách có thể sang bên kia đường đi và đi thẳng hướng trước mặt để vào khu Bến Cá, Hòn Chồng. Ở đây cũng có hai trụ sở của các tu viện Thiên Chúa Giáo, rất kỳ cựu, phong cảnh thơ mộng. Ðó là Nhà Mẹ của Tu Viện Phanxicô khó khăn bên tay phải ; còn bên trái là dòng các Sư Huynh (trường của các Frères la Salle).

Rời Tháp Bà, du khách có thể tới thăm các danh lam thắng cảnh khác như Hồ Cá, động Ông Bưởi (hoặc chùa Ông Bưởi); hang Ông Già; Suối Tiên; Suối Ðổ; Suối Ngổ; Suối Ồ Ồ; Thành Diên Khánh v.v...

Bãi biển Nha Trang vừa rộng vừa dài. Hình giống như lưỡi liềm bằng bạc, cán ở nơi Xóm Cồn, mũi chạy tới vùng Chụt. Khoảng giữa phình ra của lưỡi liềm được sóng biển mài dũa sáng trưng do những làn sóng trắng phau dệt thành.

Tới Nha Trang, nếu du khách chưa được thưởng thức gió biển mặn mà và nằm phơi trên bãi cát trắng, thật là chưa phải "đã biết Nha Trang." Vì vậy, từ xưa đã có bài hát ngợi khen biển Nha Trang như sau:

Dọc theo bờ biển là đường Duy Tân cũ (nay CS đổi lại là Trần Phú) được điểm tô bằng những hàng dừa xanh tươi, chen lẫn những hàng phi lao tưởng như đã hàng trăm tuổi, được xếp thành những hình lọng ô, chim, muông thú. Con đường này đưa du khách ra thẳng Hải Học Viện Nha Trang (Nhà Cá). Trước khi tới Nhà Cá, du khách được dịp quan sát về phía tay mặt là Trung tâm Huấn luyện Hải Quân Nha Trang, nơi đã hiến tặng cho Tổ Quốc biết bao thanh niên yêu mộng hải hồ, ham cảnh sông biển, họ đã rất thích thú khi tham dự các cuộc hành quân diệt địch trên sông rạch; và bên cạnh là phi trường Nha Trang, nằm trên đường Trần Phú.

Gần tới Nhà Cá, phía tay trái nhìn lên cao là Biệt điện Bảo Ðại, nằm chênh vênh trên mé đỉnh đồi soi bóng xuống bờ biển Nha trang, cảnh trí rất thơ mộng, hữu tình. Một thắng cảnh ngày nay cũng như Biệt điện Bảo Ðại tại Ðà lạt, là nơi tham quan của đồng bào tại quốc nội cũng như hải ngoại và cả du khách ngoại quốc.

Ðối diện bên đường là các tòa biệt thự xinh xắn. Nổi bật trong các tòa biệt thự ấy có một khu biệt thự thiết kế rất hiện đại và thời trang, có đầy đủ tiện nghi sang trọng, đó là Công ty du lịch Nha trang, chuyên dành riêng cho du khách bốn phương. Dọc bờ biển còn có nhiều quán gió, giống như các quán gió của Tây Hồ (Hà Nội), bán đủ các thứ nước giải khát, trái cây, tôm cua, mực nướng và nhiều đặc sản địa phương.

Ngoài cảnh đẹp thiên hình vạn trạng của thiên nhiên, bãi biển Nha Trang còn có gió tuyệt diệu, một thứ gió dìu dịu, êm êm, lúc nào cũng muốn cầm chân du khách, lưu lại thành phố du lịch này làm nơi nghỉ mát, mà còn an dưỡng tuổi già, chữa bệnh thật tuyệt vời.

Nha Trang đẹp chẳng những vì cảnh sắc thiên nhiên mà còn đẹp về giá trị tài nguyên độc đáo. Riêng về đặc sản nổi tiếng như : Kỳ nam, trầm hương, hải yến (tổ yến) và nhiều loại hải sản quí là những mặt hàng "xuất khẩu", có giá trị trên thị trường quốc tế, mà còn là các "món ăn đặc sản" mà du khách vô cùng ưa thích.