(Kỳ 5)

Lm. Vũ Khởi Phụng, C.Ss.R.

Vào lúc cha Roncalli bắt đầu nghiên cứu Thánh Carlo Borromeo, quan điểm của cha về các vấn đề xã hội cũng có bước phát triển.

Trong thế kỷ 19, sự phát triển mau chóng của công nghiệp, kỹ nghệ làm thay đổi nếp sống và các mối tương quan xã hội. Giai cấp công nhân hình thành. Người lao động bị bóc lột, đưa tới bất ổn xã hội nghiêm trọng. Vấn đề công bình xã hội cần phải được đặt lại vì cơ sở vật chất và các mối tương quan kinh tế đã thay đổi. Phải nhìn nhận người Công Giáo đã chậm chân trong lãnh vực này. Tuy có một số người đại độ lao vào nghiên cứu và đề nghị giải pháp, nhưng Giáo Hội nói chung và Giáo Quyền nói riêng, đã thiếu nhạy cảm trước một thực tại sẽ chi phối tương lai lâu dài. Hạ bán thế kỷ 19, những người xông xáo nhất ở Châu Âu đã đấu tranh cho các công nhân bị bóc lột, tiếc thay, lại là những người vô thần, và trong số những người ấy nổi lên gương mặt của Karl Marx. Sự thể này sẽ để lại nhiều di lụy đau đớn cho Giáo Hội. Ðức Giáo Hoàng Lê-ô 13 tạo ra đột phá cho thế bí này với Thông Ðiệp Rerum Novarum (1891) về các vấn đề xã hội. Nhờ sự mở đường này, các tín hữu Công Giáo ở Tây Âu đã góp phần đáng kể tạo ra xã hội hiện đại và làm sáng tỏ các giá trị Ki-tô giáo.

Từ ngày về làm thư ký cho Ðức Cha Radini, cha Roncalli được tiếp xúc với nhiều chiến sĩ xã hội. Giáo Phận Bergamo là nơi tích cực học tập và hưởng ứng Thông Ðiệp Rerum Novarum. Mùa Thu 1909, tám trăm công nhân nhà máy dệt ở Ranica, gần Bergamo, thành lập "Liên Minh Công Nhân". Ban giám đốc nhà máy phản ứng bằng cách sa thải phó chủ tịch Liên Minh, và giảm giờ làm việc. Toàn thể công nhân liền đình công. Họ đòi nhà máy phải thu nhận lại vô điều kiện người phó chủ tịch, tăng lương và ký hợp đồng minh bạch với công nhân. Cuộc đình công kéo dài 50 ngày từ 21.9 đến 8.11 năm 1909.

Chỉ đình công có nửa tháng là các gia đình công nhân đã lâm cảnh thiếu thốn. Ðình công một tháng thì trắng tay. Tờ báo Công Giáo "Eco di Bergamo", rất thân cận với Tòa Giám Mục, quyết định mở lạc quyên để ủng hộ các công nhân đình công. Ðức Cha Radini liền tỏ rõ lập trường. Ngài là người đầu tiên đăng ký đóng góp, số tiền là 500 lira. Ngay hôm sau, tờ báo bảo thủ miền Lombardia, "Perseveranza" đăng bài đả kích dữ dội vị Giám Mục và tố cáo ngài "thiên vị": "Dâng cúng như vậy là phong thánh cho vụ đình công, là ra mặt ủng hộ một chế độ hiển nhiên là xã hội chủ nghĩa!" Ðây đó phe bảo thủ làm ầm ĩ chuyện này. Thậm chí ở Vatican cũng có người tỏ thái độ ác cảm.

Trong dịp này, Ðức Giáo Hoàng Pi-ô 10 đã thẳng thắn bênh vực Ðức Cha Radini. Giữa lúc đình công còn đang tiếp diễn, ngài viết cho Ðức Cha một bức thư: "Tôi không thể phi bác những điều mà Ðức Cha, với tất cả sự thận trọng, đã nghĩ là cần phải làm, vì Ðức Cha biết rõ địa phương, biết người, biết hoàn cảnh..."

Lá thư của Ðức Giáo Hoàng làm cho những người chống đối Ðức Cha Radini phải im tiếng. Mà nào Ðức Cha Radini có "đỏ", có cấp tiến gì đâu cho cam. Có thể đặt Ðức Cha, cũng như Ðức Lê-ô 13 vào số những người bảo thủ sáng suốt, tức là những người hiểu rất rõ phần hồn của những gì là tốt trong những cái cũ, và vì thế mà có khả năng "ứng vạn biến", mở ra cái mới để tiếp nối cái phần hồn tốt lành đó, trong khi những người thủ cựu chỉ biết bám lấy những lề thói, những công thức sáo mòn, còn cái vỏ những hết sức sống rồi.

17 năm sau Thông Ðiệp Rerum Novarum, Ðức Cha Roncalli chỉ ứng dụng những chỉ đạo của Ðức Lê-ô 13. Nhưng vụ việc cũng cho thấy 17 năm vẫn chưa đủ để xói mòn những thách đố trì trệ và những lực cản trong Giáo Hội. Nói chung, cuộc sống trong Giáo Hội vẫn là một tiến bước nhẫn nại kiên trì. Giáo Hội không ưa đảo lộn, không thích coi thường hạ bệ người cũ, chỉ thích làm dòng suối nước chảy đá mòn, dù có lúc dòng suối cũng oằn oại, sủi tăm, biến thành thác lũ. Như vậy có chậm chạp quá, có thủ phận quá chăng? Hay là nhờ thế mà tránh được nhiều điều bi thảm thường không thể tránh trong những khi "cách mạng". Vấn đề vẫn cần phải đặt ra cho Dân Chúa lựa chọn đường mình đi, ở mỗi tình huống cụ thể...

Ðến tháng 11, cuộc đình công Ranica đã chấm dứt. Cha Roncalli viết một bài dài về vụ này, đăng trong tờ nội san "Sinh Hoạt Giáo Phận" (Vita Diocesana). Ðại để cha viết rằng hiển nhiên ta phải tìm kiếm sự an bình trong sinh hoạt và trong xã hội. Và một trong những nhiệm vụ hàng đầu của Linh Mục là rao giảng hòa bình. Nhưng khi những quyền của con người bị đe dọa thì đình công là điều chính đáng. Chức năng của Linh Mục không phải là đích thân trực tiếp tham gia vào hoạt động xã hội. Nhưng Linh Mục phải dứt khoát bênh vực các tổ chức do nhu cầu nghề nghiệp.

Bảy năm sau, cha Roncalli còn trở lại vấn đề này như sau: "Những người, kể cả những người tốt bụng, vẫn nghĩ rằng một chính nghĩa không thể được ủng hộ nữa, mỗi khi dùng đến một số phương tiện có thể đưa đến những sự sa sẩy. Ðức Cha Radini Tedeschi thì không nghĩ thế. Ở Ranica, sự được thua không phải là chuyện lương bổng hay cá nhân, nhưng là một nguyên lý: nguyên lý căn bản về tự do và về sự tổ chức lao động theo tinh thần Ðạo Ki-tô, đứng trước tổ chức hùng mạnh của tư bản. Vì lẽ đó, đối với Ðức Giám Mục, dứt khoát đứng về phía những người đình công là chu toàn một hành động có tính Ki-tô cao sâu, là một công trình của lẽ công bằng, của bác ái, và của hòa bình xã hội."

Nếu xét rằng, hồi ở Chủng Viện, chủng sinh Roncalli đã chịu ảnh hưởng sâu đậm của tư tưởng thủ cựu, thì lập trường của cha bây giờ cho thấy cha đã đi một chặng khá dài vào thực tế thời đại, dưới sự hướng dẫn của Ðức Cha Radini. Hai năm trước cuộc đình công Ranica, Thông Ðiệp Pascendi của Ðức Giáo Hoàng Pi-ô 10 đã mở đầu cho giai đoạn gay gắt của cuộc khủng hoảng mang tên là cuộc khủng hoảng duy tân (modernisme, modernism). Trong lịch sử Giáo Hội đầu thế kỷ 15, "duy tân" là tên gọi không phải của một học thuyết nào nhất định, nhưng là một khuynh hướng bàng bạc nổi lên trong nhiều lãnh vực.

Trào lưu duy tân xuất phát từ những bước đầu muốn đưa những thành quả của tư duy và phương pháp nghiên cứu cận đại vào lãnh vực Thần Học và Giáo Hội. Triết lý duy tân cuối thế kỷ 19 cộng với lối tiếp cận Thánh Kinh bằng khoa phê bình văn sử, đưa đến một số lập luận không phải là không hay, nhưng trong khí thế canh tân, có nguy cơ tác động tai hại đến Ðức Tin, giống như khi một người chưa thạo lái xe càng tăng tốc.

Trong số những chân lý được khuynh hướng duy tân làm nổi rõ, ta có thể kể:

1. Cảm nghiệm tôn giáo nội tâm là nhân tố cốt yếu của đời sống tâm linh; Ðức Tin bắt nguồn và phát xuất từ đó.

2. Những công thức tín lý không bao giờ có thể lột tả hết được nội dung hàm chứa bên trong.

3. Mạc khải trước tiên và trên hết là để cứu độ con người, để đưa lại cho nhân sinh một chất lượng mới, chứ không phải là để tạo ra những câu chữ lý thuyết.

4. Mạc khải được triển khai từ từ từng bước trong đời sống Giáo Hội, và phải trải qua nhiều nỗi thăng trầm.

5. Kinh Thánh, cũng như mọi nguồn của truyền thống Ðạo Ki-tô, phải được nghiên cứu bằng cách ứng dụng những phương pháp phê bình khoa học nhất mà ta hiện có.

Những điểm trên đây ngày nay được Giáo Hội công nhận. Nhưng những chân lý này được chuyển tải giữa những lập luận, những lối diễn tả và những thái độ sống vàng thau lẫn lộn, có nguy cơ làm tan biến Ðức Tin, vì:

a. Cảm nghiệm tôn giáo nội tâm dẫu quan trọng vẫn không thể tự nó làm phát sinh ra Ðạo Ki-tô được.

b. Các công thức tín lý không chỉ là kết quả của những cố gắng gọt dũa câu chữ cho sát với một cảm nghiệm nội tâm nhất thời. Nhưng tự chúng quay về một nội dung khách quan nhất định, không lệ thuộc cõi nội tâm chủ quan của con người.

c. Sự phát triển Tín Lý và sự hiểu biết mạc khải không chỉ là một tiến trình thuần túy tự nhiên. Tiến trình tự nhiên có khi soi sáng cho ta nhiều điều, những khi khác có thể bóp méo Tin Mừng.

d. Kinh Thánh và các nguồn khác làm chuẩn mực Tín Lý không chỉ là những văn kiện lịch sử thuộc về sử học, đó còn là những cách diễn tả, những kết tinh của Ðức Tin chung của Giáo Hội, không thể lãnh hội bên ngoài Ðức Tin chung đó.

Nói tóm lại, nguy cơ của khuynh hướng duy tân là giản lược Ðạo vào Ðạo nội tâm chủ quan của con người, với tất cả những biến đổi vô chừng của nó.

Ðức Giáo Hoàng Pi-ô 10 không phải là một trí tuệ xuất chúng như vị tiền nhiệm của ngài là Ðức Lê-ô 13. Nhưng ngài nổi tiếng vì sự nhân từ, vì đời sống cầu nguyện và thần hiệp, vì Lòng Tin trong sáng rực cháy như lửa hồng. Ngài biện luận nhiều, nhưng thấy rõ rằng những lập luận nghe ra có vẻ sâu sắc trên những tầng cao trí thức có thể đẩy Ðức Tin đơn sơ của cộng đồng Dân Chúa vào một thể tan loãng, bồng bềnh, mờ mịt. Thế là ngài quyết định cắt khối u. Ba biện pháp lớn nối tiếp nhau! Sắc Lệnh Lamentabili của Bộ Thánh Vụ năm 1907 lên án một số mệnh đề Thần Học, được tiếp nối bởi Thông Ðiệp Pascendi của Ðức Giáo Hoàng cũng trong năm đó. Ba năm sau, 1910, Tòa Thánh bắt tất cả các Giáo Sĩ đều phải tuyên lời thề chống duy tân.

Ngày nay, Giáo Hội phải cám ơn Ðức Pi-ô 10, vì trong một tình thế tư tưởng chông chênh, ngài đã tạo ra một điểm dừng cần thiết, có thể gây bất bình cho một số nhà trí thức, nhưng Giáo Hội là toàn Dân Chúa đang lữ hành, không thể không có thì giờ để kiểm điểm và định hướng trước những chân trời mới.

Nói thế không có nghĩa là những biện pháp chống duy tân của Tòa Thánh không tạo ra những khó khăn mới. Thói đời có những người thích đánh hôi, một khi đã có thể núp bóng Ðức Giáo Hoàng, họ liền ra tay, không biết để thỏa những ấm ức gì. Có thể là trong lòng họ có những dồn nén bất an nào đó. Dù sao chỉ trong một thời gian ngắn, cả một mạng lưới dò xét, giống như một cơ quan mật vụ, đã thành hình. Từ chủng sinh còn ngồi trên ghế nhà trường, đến các giáo sư trên bục giảng; từ các vị Linh Mục trong nhiệm vụ giảng thuyết đến các vị Giám Mục, Hồng Y, không một ai thoát khỏi sự xoi mói. Một bầu khí nặng nề bao trùm lên Giáo Hội. Những người danh tiếng như Ðức Hồng Y Mercier, Tổng Giám Mục Malines (Bỉ), hay Ðức Hồng Y Ferrari, Tổng Giám Mục Milano (Ý) đều bị theo dõi.

Hồi Thế Chiến thứ nhất, quân đội Ðức chiếm đóng nước Bỉ một lần khám nhà một luật gia ở Gand và tịch thu một số tài liệu. Khi kiểm duyệt thì thấy những tài liệu này không liên quan gì tới chính trị, nhưng toàn nói chuyện tôn giáo, với nhiều bí danh, mật mã. Họ trả lại mớ tài liệu này cho khổ chủ, sau khi đã sao chụp để lưu giữ. Từ đó người ta mới phát hiện là đã có cả một tổ chức bí mật, được một Giáo Sĩ điều động từ Roma, phân nhánh đi khắp Châu Âu. Tổ chức này mang tên Sodalitium Pianum (Hội Ái Hữu Thánh Pi-ô 5) với bí danh La Sapinière, chỉ chuyên theo dõi, vạch lá tìm sâu, bôi nhọ, gây dư luận xấu, và nhiều lần ném đá giấu tay, để làm hại bất kỳ ai mà họ nghi ngờ là có ít nhiều hơi hướng Duy Tân. Thì ra trong Giáo Hội có một số người nào đó có tâm trạng hoảng loạn, ám ảnh, nhìn đâu cũng thấy anh em mình rối đạo. Và họ đã cùng nhau tạo ra cả một bầu khí mật vụ, khủng bố tinh thần.

Ðức Giáo Hoàng Pi-ô 10 có can thiệp một vài lần, khi ngài biết chuyện. Có những anh "nhà báo Công Giáo" bị gọi vào Vatican, phải quỳ nghe Ðức Giáo Hoàng quở trách nặng lời và bắt đi xin lỗi những vị Giám Mục mà họ vu khống. Nhưng đã gọi là tổ chức bí mật thì Ðức Giáo Hoàng làm sao biết hết được việc họ làm. Cho nên những trò đả kích công khai lẫn lén lút vẫn đục ngầu ở khắp nơi. Nhiều vị Hồng Y, Giám Mục phải lên tiếng cảnh báo. Ðức Cha Mignot, Tổng Giám Mục Albi (Pháp) phải thừa nhận: "Lòng quý mến đối với Giáo Hội đang mất dần, nhất là nơi những nhà tư tưởng và nhà bác học", còn trong Giáo Hội thì "những người lao động trí thức bị mất tinh thần, họ bị tố giác, săn đuổi, hay thóa mạ trên một số báo chí nằm trong tay của một quyền lực ngấm ngầm"... "Các Ðại Chủng Viện, các Học Viện của các Dòng Tu và các giới đại học đều không thoải mái".

Trong bối cảnh đó, Ðức Cha Radoni và thư ký của ngài, cha Roncalli, không thoát khỏi sự dòm ngó. Người của tổ chức Sodalitium Pianum ở Bergamo là một Tu Sĩ, cha Mattiussi. Cha giảng dạy ngay trong trường Công Tác Xã Hội (Scuola Social) do Ðức Cha Radini sáng lập. Cha liền sử dụng bục giảng để liên tục đả kích phái Duy Tân, phái cấp tiến, báo chí Công Giáo vùng Lombardie, và phong trào xã hội. Kể cả Ðức Giáo Hoàng Lê-ô 13, cha cũng không tha. Về mặt công khai, đó là gián tiếp kết án Ðức Cha Radini và đường lối của ngài. Còn ngấm ngầm thì đã có người tố cáo Ðức Cha cùng với cha Roncalli lên Bộ Giáo Sĩ ở Roma.

Ðến một lúc Ðức Cha Radini chịu hết nổi. Ngài giao cho 10 giáo sư Chủng Viện, trong đó có cha Roncalli (đang dạy môn Giáo Sử), mổ xẻ tới nơi tới chốn các bài diễn thuyết của cha Mattiussi và đưa ra câu trả lời. Chính cha Roncalli được giao nhiệm vụ chấp bút để trả lời trên nội san Giáo Phận. Cha viết một bài khá mạnh, không thiếu sự châm chọc. Trong bài cha bày tỏ sự ngán ngẩm đối với não cuồng tín trong tôn giáo. Vài năm sau, cha còn nhắc lại việc này và nói thêm: "Ðúng là ta phải nói sự thật, tất cả sự thật, nhưng tôi không hiểu tại sao lại phải pha chế vào đấy những sấm rền chớp giật của núi Sinai, thay vì sự bình an thanh thản của Chúa Giê-su trên bờ hồ và trên sườn núi. Nhiều lần, khi nghe cha Dòng diễn thuyết, tôi đã cố gắng theo phản xạ tự nhiên của mình để cảm nhận những sự tốt lành trong hệ thống của cha. Nhưng xin thú thực là tôi không cảm được. Cung cách của cha tương khắc với tôi nhiều quá".

Tình trạng căng thẳng này trong Giáo Hội kéo dài từ 1907 đến 1912 thì bắt đầu có dấu hiệu biến chuyển. Trong tài liệu người Ðức phát hiện ở Bỉ có đoạn ghi: "Vào mùa Xuân, Charles đã dọa Michel và Georges rằng nàng Nellie sẽ chết vì thiếu tự do. Ông Georges vốn thận trọng vô cùng nên đã áp lực không ngừng lên nàng Nellie tội nghiệp khiến cho nàng có nguy cơ sẽ chết vì kiệt sức." Tất cả những bí danh đó có nghĩa là: "Vào mùa Xuân, Ðức Ông Benigni đã dọa Ðức Giáo Hoàng Pi-ô 10 và Ðức Hồng Y Quốc Vụ Khanh Merry Del Val rằng báo Correspondance de Rome (Tin Thư Roma) sẽ chết vì thiếu tự do. Hồng Y Merry Del Val vốn thận trọng vô cùng đã gây áp lực khiến cho tờ báo có thể phải đóng cửa".

Ðức Ông Benigni làm việc trong Bộ Giáo Sĩ, về sau, tài liệu phát hiện ở Bỉ cho biết chính đó là người điều khiển tổ chức Sodalitium Pianum. Còn "Tin Thư Roma" là tờ báo của Ðức Ông Benigni viết bằng tiếng Pháp làm đầu trò cho tất cả hệ thống thông tin và gây dư luận nghi kỵ trong Giáo Hội. Cũng trong năm đó, đột nhiên Ðức Ông Benigni phải ra khỏi điện Vatican. Và đến năm sau, 1913, Ðức Hồng Y Quốc Vụ Khanh Merry Del Val ra lệnh đóng cửa báo Correspondance de Rome.

Một ngày mùa Xuân 1914, Ðức Giáo Hoàng Pi-ô 10 đứng trước các Hồng Y trong Giáo Triều và xướng danh 14 vị tân Hồng Y mà ngài vừa tuyển chọn. Người ta để ý một chi tiết: tên các vị tân Hồng Y đã được Phủ Quốc Vụ Khanh viết chữ rất đẹp, nhưng ở giữa danh sách, Ðức Giáo Hoàng đã tự tay viết thêm vào tên Ðức Cha Giacomo Della Chiesa, Tổng Giám Mục Bologna. Năm 1907, Ðức Cha Della Chiesa đang làm việc ở Phủ Quốc Vụ Khanh được cử đi làm Tổng Giám Mục Bologna. Ngay từ lúc đó đã râm ran dư luận rằng đây là một vụ thăng chức để đẩy đi xa. Vì vì Ðức Cha Della Chiesa không đồng ý với chiến dịch tố cáo đang bùng phát trong Giáo Hội. Dư luận này xem ra có lý: theo truyền thống thì Tổng Giám Mục Bologna bao giờ cũng là một Hồng Y, có khi vừa được phong Tổng Giám Mục đã nhận ngay mũ đỏ, nếu không thì cũng lãnh mũ đỏ trong lần phong Hồng Y gần nhất. Với Ðức Cha Della Chiesa thì không thế, một năm, hai năm, ba năm, rồi sáu năm qua đi, vẫn chẳng có áo đỏ, mũ đỏ, khiến cho dân Bologna vừa ngạc nhiên, vừa buồn. Thế rồi đến năm thứ bẩy, Ðức Thánh Cha tự tay ghi thêm tên ngài vào trong một danh sách đã soạn sẵn. Như vậy, phải chăng đường lối Ðức Cha theo đuổi, vì nó mà ngài bị nghi ngờ, nay đã được Ơn Trên soi thấu?

Ðã đến một khúc quanh mới trong Giáo Hội và trong xã hội. Hai tuần sau khi vị tân Hồng Y trở về Giáo Phận Bologna, xảy ra vụ ám sát Ðại Quận Công Thái Tử Francis Ferdinand của nước Áo và phu nhân ở Sarajevo hôm 18.6.1914. Tháng sau, ngày 28 tháng 7, nước Áo tuyên chiến với Serbia. Trong thế trận liên minh giữa các nước hồi đó, như thế có nghĩa là chiến tranh sẽ lan rộng ở Châu Âu. Ngày 1 tháng 8, nước Ðức vào cuộc và tuyên chiến với nước Nga. Ngày 3 tháng 8, Ðức tuyên chiến với Pháp. Ngày 4 tháng 8, Anh tuyên chiến với Ðức, và quân Ðức vượt biên giới xâm lăng nước Bỉ trung lập. Thế Chiến thứ nhất đã bắt đầu.

Thánh Pi-ô 10 là một người có ơn tiên tri. Ngài đã nhiều lần tiên báo về một cuộc đại chiến sẽ xảy ra trước cuối năm 1914. Từ đầu năm 1914, người ta thấy ngài buồn bã khác thường. Những khi ngài nhắc tới cuộc chiến sắp tới, người ta có cảm tưởng như ngài đang nhìn thấy trước mắt những cảnh máu lửa khủng khiếp. Một nỗi đau xé lòng đối với ngài là khi các Chủng Sinh thuộc 8 nước tham chiến đang du học ở Roma bị gọi về nước để thi hành nghĩa vụ quân sự. Ngày đêm ngài cầu nguyện: "Tôi xin dâng mạng sống khốn khổ của tôi này làm lễ vật toàn thiêu, để ngăn cản bao nhiêu con cái tôi khỏi cảnh tương tàn thảm sát"... "Tôi đau đớn cho tất cả những ai ngã gục trên chiến trường... Chao ôi ! Cuộc chiến này!... Cuộc chiến này, tôi sẽ chết vì nó mất thôi!"

Ngài kêu gọi mọi người cầu nguyện cho chiến tranh lùi xa, cho các nhà lãnh đạo biết nghĩ đến hòa bình, đừng gây tang tóc. Tiếc thay, ở các nước tham chiến, cả người Công Giáo cũng chỉ nghĩ đến chuyện hận thù. Người ta nói, chỉ trong vài tuần, ngài già đi cả chục tuổi. Giáo sư Marchiafava, bác sĩ của ngài, nói không thể bảo chiến tranh là nguyên nhân trực tiếp khiến ngài tắt thở, nhưng hiển nhiên chiến tranh đã làm cho ngài chết sớm. Ðức Giáo Hoàng qua đời lúc 1g15 ngày 20.8.1914, không đầy 3 tuần sau khi Thế Chiến bùng nổ. (Ðức Pi-ô 10 được tuyên phong Hiển Thánh ngày 29.5.1954).

Ngày 31 tháng 8, 57 vị Hồng Y vào Mật Hội để bầu Giáo Hoàng kế vị. Sáng ngày 3.9, khói trắng bốc lên trên nóc nhà nguyện Sixtina, báo hiệu bầu cử đã có kết quả. Dân Roma và khách quốc tế lại tưng bừng đổ về quảng trường Thánh Phê-rô. Hồng Y Della Volpe xuất hiện ở lan can sân thượng tiền đình Ðền Thờ Thánh Phê-rô để xướng danh Ðức Tân Giáo Hoàng: "Ngài Giacomo Della Chiesa, đã nhận danh hiệu là Bê-nê-đích-tô 15". Thì ra là vị Tổng Giám Mục Bologna, người đã 7 năm như bị Trung Ương quên lãng, chỉ mới được phong Hồng Y trước đó 3 tháng.

Tháng 11.1914, Thông Ðiệp đầu tiên của vị tân Giáo Hoàng nhan đề "Ad Beatissimi", cho thấy những định hướng của Giáo Hội trong giai đoạn mới. Ðức Bê-nê-đích-tô 15 tha thiết kêu gọi hòa bình. Kế đó, ngài đề cao những thành quả của triều đại Pi-ô 10: lòng đạo đã được nâng cao trong toàn thể Giáo Hội, Giáo Sĩ cũng như Giáo Dân; hoạt động của các Hiệp Hội Công Giáo có kỷ cương hơn trước; giáo quyền được củng cố và mở rộng; việc giáo dục trong các Chủng Viện có nề nếp hơn; chủ nghĩa Duy Tân bị lên án; Phụng Vụ được chấn hưng, đặc biệt trong lãnh vực Thánh Nhạc; Ðạo Chúa được loan truyền.

Phần nói về đường lối đối nội của Giáo Hội cũng được người đọc rất lưu ý. Trước tiên, Ðức Bê-nê-đích-tô nêu lên đòi hỏi thuận hòa:

Tuy Ðức Bê-nê-đích-tô 15 không nói rõ tên người nào, nhưng ai cũng hiểu ngài nhắm vào những người tự phong cho mình là "Công Giáo toàn diện" (Catholiques intégraux - Integral Catholics) để lên án người khác.

Ðối với Ðức Cha Roncalli, giai đoạn vừa trải qua làm cho cha càng thấy rõ một não trạng hẹp hòi nào đấy, tưởng là sốt sắng, nhiệt thành, mà nhiều khi trái ngược với Tin Mừng đến mức nào.

Hơn 40 năm sau, cha Roncalli đã 78 tuổi, và đã thành Ðức Giáo Hoàng Gio-an 23. Một hôm, cha lại tò mò muốn xem ngày xưa người ta tố cáo mình vì tội gì. Hồ sơ về vụ việc này vẫn còn lưu trữ ở Bộ Giáo Sĩ. Thì ra tội của cha là có quen biết với cha Buonaiuti, một lãnh tụ Duy Tân ở Ý, và đã có viết thư cho cha này. Tội trạng là như thế, nhưng trong hồ sơ không thấy một bức thư nào cả. Cha Roncalli hồn nhiên, nhưng cũng là sử gia thận trọng, viết thư cho ai vẫn giữ một bản lưu. Vị Giáo Hoàng già, hóm hỉnh, liền sao chép thư từ, ghép vào những lời tố cáo cũ để "bổ túc hồ sơ" và gửi lại cho kho lưu trữ của Bộ Giáo Sĩ. Việc xa xưa, nhưng chắc cũng để lại kinh nghiệm cho các vị Giáo Hoàng tương lai.

Tóm lại, câu chuyện về "vụ Duy Tân" trong Giáo Hội là câu chuyện về một thời người ta khám phá ra những chiều kích mới của thực tại, bao la bát ngát đến nỗi có thể làm người ta say mê chếnh choáng; là câu chuyện về một vị Giáo Hoàng rực rỡ trong thánh thiện (Ðức Pi-ô 10) đã vững tay chèo lái, định hướng cho con thuyền Ðức Tin; nhưng cũng là câu chuyện về những vẩn đục của lòng người giữa một thời sóng gió, và là câu chuyện của những người nhẫn nại vượt qua khó khăn để tìm đến sự thanh thản của chân lý.