(Kỳ 11)

Lm. Vũ Khởi Phụng, C.Ss.R.

Ngày 20.11.1958, Ðức Giáo Hoàng Gioan 23 bắt đầu một khóa Tĩnh Tâm cho đến ngày 6.12. Ngài nói: "Nhiều khi Chúa Quan Phòng hướng dẫn ta làm những việc khác hẳn điều ta đang nghĩ tới, khác hẳn những điều ta đang chuẩn bị." Ngài mới đắc cử được có một tháng. Mới tháng trước, mọi người và chính ngài khi nhìn vào cuộc đời mình, chỉ thấy những năm tháng tuổi già bình lặng. Một đời "xuôi ngược trên những nẻo đường Ðông Tây" đã qua rồi. Kinh nghiệm kể cũng nhiều, nhưng giữ kín trong lòng.

Phương châm cả đời là "Vâng Phục và Bình An." Vì "vâng phục" nên lúc nào cũng tin tưởng và thi hành chỉ thị của cấp trên, gạt sang một bên những tâm tư của riêng mình; và "bình an," nên luôn luôn lắng nghe và làm cầu nối, kín đáo gây dựng bác ái và an hòa thay vì những hành động chói chang nẩy lửa, để đến nỗi mang tiếng là người ba phải, trí tuệ tầm thường. Và đến cuối đời, như một con tàu cũ về neo đậu bên vùng biển Venezzia, tâm hồn thanh thản sau mọi việc đã làm, chẳng vướng bận gì lắm vì những lời phê bình đánh giá này nọ của thiên hạ. Thôi thế cũng là kết thúc êm đẹp một cuộc sống cúc cung phục vụ Hội Thánh.

Thế rồi, Chúa Quan Phòng dẫn cụ già đi làm những việc khác hẳn điều đang nghĩ tới, khác hẳn những điều đã và đang chuẩn bị," hay nói như trong Tin Mừng: "Thần Khí như gió, muốn thổi đâu thì thổi." Bắt đầu từ lúc nào đấy, gió đổi chiều. Cụ già chuẩn bị về hưu, nội trong vài ngày được gọi lên ngôi vị lãnh đạo cao nhất trong Hội Thánh Chúa. Lại vẫn cứ bình an thanh thản mà vâng lời. Một cách rất tự nhiên, rất khoáng đạt. Mọi người nhận thấy ngay một bầu khí mới.

Sau giai đoạn tôn nghiêm, cao xa của Ðức Pi-ô 12, người ta có cảm giác vị Giáo Hoàng mới là một cha xứ miền quê, rất phúc hậu, mà mỗi lời nói, cử chỉ, đều tỏa ra một hương vị Tin Mừng thấm sâu vào lòng người. Vì đâu mà một người vốn không được đánh giá là xuất sắc lại chinh phục nhân tâm mau thế ?

Don Loris Capovilla, thư ký riêng của Ðức Gio-an 23, nhận định: "Tinh thần ngài luôn trẻ trung, vui vẻ, mạnh sức; lời nói thì hồn nhiên, vừa đàm luận vừa kể những giai thoại ngộ nghĩnh, nhưng tuyệt nhiên không phê bình chỉ trích, không chút bi quan, không mảy may nặng lời với ai, cũng không lên án chung thẩm cho ai." Lúc khác, Don Loris lại nói: "Ngài không phải là người âu lo, hoặc vội vã hấp tấp. Ngài biết rằng sau thời ngài, thế giới sẽ vẫn tiếp tục. Cho nên ngài bình an làm việc, tinh thần hoàn toàn thanh thản."

Nhưng Ðức Thánh Cha tâm sự với Don Loris: "Khi một người đã rũ bỏ được chính cái tôi của mình, mang cái tôi đó ra chà đạp dưới chân, thì khi đó, và chỉ khi đó thôi, người ấy có khả năng làm mọi việc, kể cả làm Giáo Hoàng." Thì ra là vậy, suốt đời, ngài Roncalli đã quên cái tôi của mình, một cách vui tươi, như thể đó là điều dĩ nhiên. Như thế không có nghĩa là cái "tôi" đó không phong phú. Người ta cứ nghĩ là ngài không có tư tưởng gì độc đáo. Nhưng người ta không phát hiện một bí quyết: ngài đã luôn đặt ý muốn của Tòa Thánh lên trên ý riêng của mình. Nhưng những kinh nghiệm ngài chất chứa suốt đời, được soi sáng và nuôi dưỡng không ngừng bằng Thánh Kinh, bằng tư tưởng các Giáo Phụ, và bằng kiến thức về lịch sử Giáo Hội đã tạo cho ngài một hành trang tinh thần mà ngài "giữ lấy trong lòng và suy đi nghĩ lại." Ngài giữ kín, không phô trương vì chí nguyện bỏ mình, "vâng lời và bình an." Nếu có cái gì đấy đã đi vào cốt cách ngài, thì đó là sự đơn sơ, khiêm tốn, đặt Lòng Mến lên trên hết.

5 giờ sáng, Roma còn đang ngủ, Ðức Giáo Hoàng đã thức dậy, thói quen dậy sớm của nông dân theo ngài đến cuối đời. Ðổng Lý Văn Phòng thưa: "Nếu Ðức Thánh Cha muốn, chúng con sẽ cho nhân viên làm việc sớm hơn" - "Ấy đừng, tôi dậy từ rạng sáng là để được sống một mình đấy mà." Một mình để cầu nguyện, suy niệm, trầm tư, nguyện Kinh Thần Vụ, nói chuyện với Chúa. 7 giờ sáng dâng Thánh Lễ, lần chuỗi năm sự Vui.

8 giờ điểm tâm rồi về phòng duyệt lại mọi tài liệu, theo dõi tin tức thời sự. 9 giờ bắt đầu gặp các người cộng sự và tiếp xúc với đủ hạng người: "Tôi lắng nghe, ghi nhận tất cả rồi cầu nguyện Chúa soi sáng cho tôi" - "Sáng nay, tôi phải tiếp các vị Hồng Y, nhiều ông hoàng và thành viên quan trọng của chính phủ. Nhưng chiều nay, tôi muốn được tiếp xúc với những người thường, những người chẳng có chức phẩm hay tước vị gì, ngoài một điều rằng họ là những con người và là những đứa con của Thiên Chúa."

Ðức Thánh Cha tâm đắc với những lời của một vị Thánh từ thế kỷ thứ 7, Isidoro Sevilla, mô tả phong cách một Giám Mục phải có: "Lời nói phải đơn sơ, hồn hậu, đáp ứng nhu cầu cụ thể của các tâm hồn. Quản trị thì thận trọng, nghiêm khắc mà không cứng cỏi, hiền lành mà không mềm yếu, cách riêng: bác ái, trong sáng, khiêm nhường, hết sức thương yêu người nghèo, lo lắng cho các cô nhi, giải thoát kẻ bị giam cầm."

Cho nên, Ðức Thánh Cha thoải mái nhất là lúc được ở giữa những người bình dân, những người làm ruộng trồng nho, những công nhân, thợ thủ công, các nhân viên, cán bộ nghiệp đoàn, thanh niên, trẻ nít. Có hôm tiếp phu quét đường, hôm khác lân la với những người thu dọn cống rãnh: "Anh chị em đến đây không phải để gặp một ông hoàng con vua cháu chúa, hay ông to bà lớn nào của thế gian này, nhưng là một Linh Mục con nhà nghèo mà Chúa gọi mang gánh nặng Thượng Tế."

Còn đối với trẻ con thì khỏi phải nói. Ðôi bên thông cảm với nhau trong tích tắc. Hồi ngài mới lên ngôi, có một chú bé 10 tuổi viết cho ngài mấy chữ: "Ðức Giáo Hoàng thân yêu, không biết lớn lên con nên làm cảnh sát hay làm Giáo Hoàng. Cha nghĩ sao? Bruno." Người ta kể rằng Ðức Gio-an trả lời: "Bruno con, nếu con muốn biết ý cha, thì cha khuyên con nên học nghề cảnh sát, tại vì cái nghề ấy không tùy hứng mà làm được đâu. Còn làm Giáo Hoàng thì để con lớn lên rồi sẽ tính. Ai làm Giáo Hoàng mà chả được! Bằng chứng là cha đây này. Nếu con có đi qua Roma thì đến chơi với cha. Cha sẽ rất vui nếu có dịp bàn lại với con chuyện này."

Các nhà viết sử điều tra, hóa ra Ðức Giáo Hoàng không viết như thế bao giờ. Lá thư trả lời này là dân Roma tiếu lâm sáng tác và phổ biến. Nhưng, như người ta nói: "Không có lửa sao có khói." Ðức Gio-an 23 quá gần gũi với những người đơn sơ bé mọn, ngài lại hay tự cười cợt mình, hay, như lời ngài nói: "Không lấy mình làm trọng !"

Chẳng biết Chúa Quan Phòng thế nào mà đường đời lại đưa người "không lấy mình làm trọng" đến Tòa Thánh Phê-rô. Trên đời này, triều đình vua chúa là một, tôn giáo là hai, tạo ra môi trường giữ gìn mãi những truyền thống cổ. Vatican vừa là Trung Tâm Tôn Giáo rất lớn, vừa có rất nhiều nền nếp của triều đình vua chúa, di sản của hàng chục thế kỷ Giáo Hội sống và làm việc trong thế giới và trong thời đại phong kiến quân chủ. Ðức Gio-an 23 ngồi trên kiệu (sedia gestatoria) đặt trên vai toán ngự lâm, mình mặc áo gấm vàng, đầu đội vương miện ba tầng, mà trong lòng cứ thấy bứt rứt. Ði ra đi vào có những ông vệ binh quý tộc bao quanh, rồi vệ binh Thụy-sĩ áo vàng sọc xanh, trang phục từ thế kỷ 16 truyền lại, gươm giáo dàn chào, rồi dàn quân nhạc cử lên uy hùng, tất cả đều là gánh nặng. Bắt đầu hãy cho dẹp đi hai cây quạt flabelli bằng lông đà điểu, như hai đóa hoa khổng lồ, sừng sững hai bên kiệu sedia gestatoria.

Ðức Giáo Hoàng nhìn đôi hài ngài đang đi, và lại phì cười: "Ghê quá, ghê quá ! Cái này chắc cũng nằm trong kế hoạch âm mưu không muốn cho tôi ra khỏi điện Vatican. Ðôi này chật quá, dòng họ Roncalli nhà tôi toàn những người chân to !" Theo ngài thì chẳng gì bằng đôi giày đinh to tướng hồi ngài còn đi lính, với đôi giày đó thì đi bộ bao nhiêu cũng vẫn thoải mái. "Bây giờ làm Giáo Hoàng rồi, muốn đi bộ một lúc cũng khó quá. Ở Vatican này, người ta canh mình như canh tù. Muốn đi dạo thì chỉ có hoa viên."

Cũng may là có Hoa Viên Vatican. Dọc theo những tường thành xây từ thời Trung Cổ, để bảo vệ Tông Lăng, là một khoảng thiên nhiên rộng mát: cây cao bóng cả, hoa cỏ đua nở, chim chóc tụ về ríu rít. Sau Kinh Chiều, và lần chuỗi năm sự Thương, nếu có thì giờ và thời tiết tốt, Ðức Thánh Cha xuống vườn đi bộ hồi lâu. Bao giờ ngài cũng dừng bước ở một điểm, những vòm lá xanh bao lấy một khoảng không gian thông thoáng, thu hút tầm nhìn về mái vòm tuyệt đẹp của Ðền Thờ Thánh Phê-rô, nơi hội tụ những kiệt tác nghệ thuật ghi dấu ấn thiên tài của Michelangelo, Raffaello, Bramante...